Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сақан палуан қарақұрт шаққандай шаңқ ете қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Не! Неге болмайд?! – Қамшымен бөстектің шетін тағы бір салып қалып еді, шаңы бұрқ етті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ошақ басында тезек қалап отырған Бердіқұлдың келіншегі Қатшагүл де қамшы дәл өз жон-арқасын осып өткендей, орнынан ыршып түсті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тек ошақтағы от қана жел шалықтағандай болмай, ештеңеден сескенбей, маздап, түн түскен сайын түсі нұрланып, лала қызыл тастай құлпыра берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ағайын деп сен ынжыққа ақылымды айтып отырсам, – деді Сақа палуан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осындай мамыр кеш пен барқыраған басбұзар дауыс үйлеспейді-ақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кешкі тымық дүние тағы еліктей елеңдеп, үркектеп тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сақан палуан тағы бір айқайласа тұра кеп түріле қашатындай мына түн. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қара басып, Қарақойыннан қуылайын деп отырсың ғой, өңшең шірік. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлімбек бабамнан садаға кеткір, түге! Дауылбай жыны келсе, Қарақойыннан айдап шығады, сонда не мұратқа жетесің, кімнің артына барып кіресің?! Ат мініп тойға барып, сән түзеп жатқан сен жоқ, неғыласың сол ер-тоқымды жаман жүгіне қоса жиып қойып?! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қараңғылықтың арасына, су түбінен суырылып шыққандай сүйретіліп біреу келе жатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Үюлі тезектің жанына иығындағы кетпенді сылқ тастай салып, шаң-шұң дауыс шыққан жерге жақындап барып: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ассалаумағаликум? Бұл қайсың барқырап отырған? – деді тікесінен тік тұрып. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кім екенін біле тұра әдейі сұрағандай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сақан палуан қопарыла бұрылып қарап: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әй, сен қашаннан бері мені танымай қап ең, Рысқұл! – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Танымадық, – деді Рысқұл саспай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Танымасаң танымай қалған шығарсың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көзіңнің еті өскен шығар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мені болыс жіберді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Не күміс ер-тоқымды берсін, не Қарақойынды қайтарсын дейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мына мыржық ағаш ұстауға келмей морыған кесектей үгітіліп отыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жарытымды жауабы жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жөн-жорық білетін жігіт едің, сен не дейсің, Рысқұл? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Күміс ер берілмейді, – деді Рысқұл жай ғана. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Асықпай-аптықпай айтқанының салмағы ақырғаннан артық еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Күміс ерді Әлімбек бабаммен бірге көмулі жатыр деп есептеңіз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал бабамның көрін ашып, аруақтан тартып алам десеңіз – өзіңіз біліңіз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қарақойын – құдайдың жері. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дауылбайдың жері емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Құдайдың қу даласы адам баласының бәріне ортақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қараңғыдан қараңдап тағы біреу көрінді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Отырғандарға сәлем берген жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оқшиып бірауық қарап тұрды да, үйге кіріп кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл Жылқайдардың кіші баласы Молдабек еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тары қорып келген беті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ағайынды үшеуінің басы қосылғаннан қаймықты ма, жоқ әлде, әруақтың аты аталған соң тайқыды ма, әйтеуір Сақан палуан бірінші рет айқайламай-ақырмай, сабыр сақтап, тіпті сыбырлап сөйледі: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қарағым, Рысқұл-ау, әруақты мен құрметтемейді дейсің бе? Болыстың бұйрығы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Үйіне ояз келіп жатыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Соларға ел екенімізді танытайық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Риза қылып аттандырайық дейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ояз риза болса, Әлімбек атамның әулеті де жаман болмайды, – дейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жерошақтағы от қара қазанның желкесінен сытылып шығып, қамалап тұрған қараңғылықтың кеудесінен итеріп жібермей, қазанды қорып тұрғандай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қара қазан – қара шаңырақтың қазығы ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қазан босаса – шаңырақ шайқалмақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қазанды қараңғы зұлматтан қызғыштай қорыған оттан айналып, садағасы кеткің келеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сірә, баяғы бабалар отқа бекер табынбаған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
От сәулесі жеткен жерден шалбары ағараңдап, аяғына кебіс ілген біреудің әуелі белінен төмен жағы көрініп, бірте-бірте кеуде жағы да көзге шалынды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ахат көрші екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қақырынып қойып, белгі бере келді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ошақ басында, қазан қарап, от түзеп отырған Қатшагүл келіні сылдыр еткізіп көсеуді тастай салып, ұшып тұрып, қайнағасына сәлем қылды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Көп жаса, шырағым – деді Ахат. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кішкене шоқша сақалы бар, кең кеуделі, екі иығы екі кісі мінгендей, көзінде оты бар, шоң мұрын, ат жақты кесек тұлғалы кісі қырықтар шамасында көрінді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сақан палуанмен қатар еді, қалжыңдап: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– О, дәу, жараған бурадай бұрқырап неғып отырсың? – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ел тыныш па? Болыс ауылында не боп жатыр? Ояз келді деп еді? – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жайшылықта болса Сақан палуан Ахаттың бұл қотыр сөзіне лайық жауап беріп бір шайнасар еді, дәл қазір реті келмеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ахат осы ауылдың сыйлы адамы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұған бәрі де жез сымдай жұмсақ иіледі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мына Әлімбектің бірбеткей қарсы бұтақ сияқты қасқыр немерелерін осы Ахат алақанына салып саз балшықтай жұмсарта алады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ендеше онымен қазір шайнасудың орны жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
О баста бұл шаруаға осы Ахатты араластыру керек еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлі де болса кеш емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ей, Ахат, – деді Сақан палуан гүрілдек дауысын жайырақ шығаруға тырысып. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мені болыс жұмсап отыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ояз келіп жатыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Соған күміс ердің майын бере тұрсын дейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ояз біраз серуендеп, құмардан шыққан соң қайтып мен өз қолыммен әкеп беремін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Соған мына інілерің көнбей отыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Айтсаңшы ақылыңды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дауылбаймен қырғиқабақ болғаннан аз ғана Алсайға оңай тимес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Құдай ақыңа, түн жамылып отырмын ғой, өз қолыңды өзін кесе алмайды екенсің. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мен өзім деп айтып отырмын сендерге. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мен де осы Алсайдың бір баласымын ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сен бе? – деді Ахат ұп-ұзын сұқ саусағымен Сақан палуанның көзін шұқып ала жаздап. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сен Алсайсың ба? Алсайдан аласталғыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Не бетіңмен аузың барып айтып отырсың батырдың күміс ерін! Алсай екенің рас болса, сол күміс ер Алсайыңның пірі емес пе, киелі туы емес пе? Оны ояздың астына қайтіп саласың қолың барып? Алсаймын дейді, Алсайдан алас кеткір. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шіріген жұмыртқасың да сен, намысы жоқ... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жетті! – деп Сақан палуан ақырып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ошақтан аулақ, оттың күңгірт сәулесі қараң-құраң жеткен жерде жатқан қара есектің қодығы әлгі ақырған дауыстан шошып, орнынан тірсегі дір-дір етіп атып тұрды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шәуілдеп иттер үрді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қараптан қарап тұрып, жөнсіз-жорықсыз сиыр мөңіреді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ыңырсып бұзауы үн қатқанда ғана зеңгі-баба қайтадан күйіс қайырып, пыс етіп бір күрсініп, тыншыды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Атаңа нәлет, ақымақтар! – деді Сақан палуан орнынан қамшының сабына сүйеніп тұра беріп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сіңірі шыққан кілең қу сирақ! Ел дейді мұны, ел болмай ебелек боп ұшып кеткір. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Күміс ер сенің не теңің, өңшең сорлы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қу ағашын құшақтап жатыңдар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қап, бәлем! Тұра тұр! Аяғыма ертең өздерің келіп жығыласыңдар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жығылтар болыс. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жақсылықты білмеген өңшең тобыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қарақойыннан айдап шықса, қаңғып кетерсің, түге! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Палуан белдеудегі аттың шылбырын дар-дар еткізіп суырып алды, құрым киіз шыдамай ыдырап ала жөнелді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ауыр денесімен аунап кеспелтек жуан қара атқа тез мінді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қараша үйдің алдындағылар тып-тыныш тың тыңдағандай үнсіз отырып қалған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қара аттың тапырақ шабысынан шыққан дүбір едәуір заманнан кейін барып басылды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шапқан атқа шәуілдей қосылған дарақы иттердің маңқылы да тиылды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тек жаңа тауға қарай палуан тасырлата шапқан кезде, үзеңгісіне жармаса жарысқан бір төбетті Сақан қамшымен қақ тұмсықтан салып жіберсе керек: «қаңқ» етіп қалып еді, сол барақ төбет анда-санда әлі қаңсылап қойып жатыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Айнала төңірек зіл тартқан тыныштық құшағында. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлгі дәу аямайтынын айтып кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әркім ойланып қалды. |