Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ертеңгі күн күдікке толы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қолыңдағы құрықты дәл бір асауға салатындай күні бұрын созып ұстап алыпты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл оның құрығын жұлып алып, жаман тымағын көзіне түсіріп, өте берді... Кенже: «О, әкеңді», – деп көзі түк көрмей, аттың басымен алысып әуре болып кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тізгін тартып, тымағын түзеп киіп, жан-жағына қараса өзінің қаруластары түгел сойыл-шоқпардан айрылып, тымақтары көздеріне түсіп қалған екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кенже тағы да: «О, әкеңді...» – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кімді боқтағанын өзі де білмейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл бұл кезде жеке шауып, Дауылбайдың ақ ордасына жетіп те келген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жанға шыдас бермей бұзып-жарып басынған салт аттыны қазақ-орыстар қалай қарсы аларын білмей сасқан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ату керек пе, болмаса мылтықты аспанға атып қорқыту керек пе? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл кезде орданың есігі ашылып, ояз болыспен қатар табалдырықта тұрған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бір казак-орыс: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жоғары мәртебелі мырзам, не бұйырасыз, атайық па? – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Атпа! – деді ояз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол әлгінде Рысқұлдың алты аттыны тымақтарын тұмсықтарына қаптап кеткенін көріп қызыққан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мұндай қызықты еш жерден көре алмассың, – деп сүйсінді, – атуға болмайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Егер өзі жамандық ойласа ғана атыңдар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шын ажалың жетпесе, қырық жыл қырғын болса да өлмейсің. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әйтпесе, әлгі кезде Рысқұлды ұрда-жық бір солдат көздеп тұрып басып салса – бітіп жатыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Батыр – бір оқтық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қой боғындай қорғасын әңгімені тәмамдамақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ Рысқұлдың әлі талқаны таусылмаған шығар, әлі көретін жарық сәулесі, тататын дәм-тұзы бар шығар, – ояз әлгіндей «атпа!» – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дауылбай ішінен өкініп қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кедей ауылдың бас көтерері де, басбұзары да, аз атаның баласы жалғыз қыран осы Рысқұл. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұның көзін құртса, басқасы илеуге оңай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Илеуге келмейтін шелді пұшпақ осы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Казак-орыстың қолымен қайтпас сапарға аттандырып жібергенде, оңды болар еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ертең ел-жұртқа, би мен сотқа: «Е, ол бұзық ұлыққа, ақ патшаның айтулы адамына қастандық ойлап, содан қаза тапты», – деуге жеңіл-ақ еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ мылтық атылмады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ояздың да өз есебі бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Біріншіден, Рысқұлдың ерлігіне шын сүйсінді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ұлы қолбасшылардың шын ерлікті бағалап жауы да болса жарылқағанын ояз талай оқыған, естіген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мәдениетті, зиялы қауымның өкілі ретінде ол мұндай жомарт мінез көрсетуді өзіне мәртебе санайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Екіншіден, өзі сыйлы қонақ болып жатқан жерде кісі өлімі кездесіп, қан төгілгені қайбір жақсылық дейсің. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Күні ертең Шымкентке аттанады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аман болса, мына болыс Рысқұлға ақысын жібермес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұларды казак-орыстың қолымен атқаннан гөрі бірінің қолымен бірін бауыздатып, өздерімен өздерін қызыл шеке етіп қойып, қызығына қарап отыру әлдеқайда тиімді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл кезде Рысқұл оқ бойы жерге жетіп, атынан түсті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қайың сойыл мен білтелі мылтықты ердің қасына ілулі қалдырды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Торыны жетектеген бойы ақ ордаға беттеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әдетте Дауылбайдың ауылына ұлықтан өзге ешкім атпен кірмейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ауыл сыртынан аулақта көліктен түсіп, жаяу келеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл бұлжымас қатал тәртіп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оны ешкім бұзып көрген емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұңғыш бұзып тұрған Рысқұл. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оның өзі де, ауылға көлікпен кіруін кіргенмен орда алдында аттан түсті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлі күнге дейін он алты қанат орданың белдеуіне ешкім ат байлап көрген емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл мына сиықсыз торы атын анау аулақтағы мамағашқа байлап қойып келуі керек еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оны істемеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жалсыз торыны ыңғайлап, жетекке алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Фаэтонға кілең жал-құйрығы төгілген сәнді жылқы жектіретін ояз мына жал-құйрықсыз сидиған, жираф тәріздес айуанға көп таң қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Аман, ояз мырза, – деді Рысқұл. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ассалаумәлейкүм, болыс-еке! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Болыс ләм деген жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ояз: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Здравствуй, батыр! – деп алтын сақиналы қолын ұсынды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл бұл құрметті күтпеп еді, шылбырды білегіне іле салып, ояздың қолын қос қолдап алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мынау ат па, жираф па? – деп сұрады ояз: Тілмаш аударды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Кедейдің аты ғой, ояз мырза. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
|
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Кедейдің бәрі мұндай ат міне берсе жаман емес, – деп мысқылдады ояз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Менімен қашанғы тәжікелесе берер дейсің. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Уақыт оздырмай, келген шаруамды айтып қалайын». |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ояз мырза, сізге, болыс-еке, сізге айтайын деген бір ауыз арызым бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Не деп тұр? – деді ояз тілмашқа. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Арыз айтпақшы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Айтсын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Айт, – деді тілмаш. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Айтсам, ояз мырза, менің туған ағам Бердіқұлды болыстың адамдары ұрып өлтірді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тары суғарып жүрген жерінде. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тепкілеп төрт қабырғасын сындырып, өкпе-бауырын езгілеп, құлаққа шыммен бастырып кетіпті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Үйге жетті – жан тапсырды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Менің адамдарым екенін қайдан білдің? – деп болыс шегір көзін Рысқұлға қадай қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жалпақ мұрнының танауы бір делдиіп, бір қусырылды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Болыс-еке, бөтен жау жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Суды бұрып алды деп істеген қиянаттарың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Атын ата сол адамның! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мен жеткенше кетіп қалыпты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Құлаққа бастырып кеткен жерінен өзім суырып алдым ғой ағамды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Түн қаранғысы еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ауруды тастап, арттарынан қуа алмадым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бір құдай көріп тұр ғой, сіздің төбеттерден басқа ешкім талаған жоқ Бердіқұлды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дауылбай кенет оязға бар денесімен бұрылып, бүгіліңкіреп тұрып: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мырза, бұл бұзықтың сандырағын тыңдап, күнде тұрып қалдыңыз-ау. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Үйге кірсек қайтеді? – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ояз ойланды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Кісі өлімінің дауы болса, оған араласып бас қатырып жатудың керегі де шамалы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл киргиздардың өздерінің билер соты бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол шеше жатар...». |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Болыс ояздың жауабын күтіп тұрмай, орданың оқалы есігін бір шетінен түре берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ояз Рысқұлға қарап пақырсынып, менен кінә жоқ, міне, мынау болмай тұрған дегендей пішін танытып, болысқа қарады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сөйтті де еңкейіп үйге кіре берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ояз мырза, мен сізге арыздандым ғой! – деп Рысқұл ентелей беріп еді, алдын Дауылбай, екі қазақ-орыс, тілмаш, бұл кезде ауылға шойнаңдап жаяу жеткен Сақан бәрі кес-кестей қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жаның барда жоғал! – деді Дауылбай ысылдап. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жақсылықпен кетпесең, қазір қаматып, басыңды итжеккенде шіріттіремін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кімді басынып келдің мұнда? Оязбен тілдескішін мұның. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Немене, ұлық сенің ермегің бе? Арыз айтсаң осы елдің биі құрып қалып па?! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Оу, болыс, мен адамым өліп, құзым құлап, тауым жығылып келіп тұрған жоқпын ба?! Оу, болыстығыңды былай қойғанда, бір елдің, бір атаның баласы емес пе едік? Сен де Сәлік, сен өлтірткен Бердіқұл да Сәлік. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мен қайғырсам, сенін де қайғың емес пе? Не деп тұрсың! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Атама Сәліктің атын! – деді болыс шегір көзін ежірейтіп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сен Сәліктің шіріген жұмыртқасы. |