Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бронников надзирательдің иығынан аса қарап, құлаған арбаның қасында қалшиып қалған баладан: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Атың кім? – деп айқайлап сұрады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тұрар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тұрар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Демек, Тұрар Рысқұлов. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кісендер үні шеңберге қарай ығыса берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
*** |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Атқораны тазалап болған соң бала Приходько мырзаның үйіне екі үлкен шелекпен су тасиды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар жұмыстың небір ауырына шыдап бағар-ақ,бірақ осы су тасығаны қатты қажытады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Екі иінін қара жерге тартып, қарын үзіп жібере жаздайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қатпаған буын, қатаймаған сүйек бұзық балалар иген сәмбі шыбықтай майысады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Содан соң кеспек бөренелерді ұсақтап, отын жарады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сөйтіп жүргенде оқудан балалар қайтатын уақыт болады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар қос жиренді пәуескеге жегіп жолға шығады... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл Тұрардың қалжырағанын біледі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ, өткен түнде өңі сынық, бір түрлі қажып келді, әрі кеш оралды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар, надзирательден, Аркашадан көрген қорлықтарын әкесіне айтқан жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Онсыз да ішінде жалын қайнап жатқан адамды күйдіре бермейін деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Басы жерге тиісімен тұяқ серіппей, сілейіп ұйықтап қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әкесі ұйықтап жатқан баланы басынан сипап, маңдайынан иіскеледі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрардың ояу кезінде бұл сезімді білдірмеуге тырысады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ бала бәрін де сезеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Адамда, әсіресе көкірегі ояу адамда сирек кездесетін «алтыншы сезім» дейтін қасиет осы қаршадай қара балада өте күшті жетілген тәрізді еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Оян, Тұрар! – деп иығынан тартқылады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл баланы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Оян! Таң атып келеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сен тыңда. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлі әңгіме біткен жоқ қой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар ұйқысынан оянған, бірақ көзі жұмулы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жұдырығымен көзін уқалап ашып, басын көтереді: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тыңдап отырмын, көке... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
VIII |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сөйтіп, Бердіқұл соққыға жығылды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әл үстіндегі ағасын жеті түнде айдалаға тастап кете алмай, Рысқұл: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Дауылбай! Атаңа нәлет ішіңді жарып, ішегіңді итке тастамасам, – деп айқайлады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Содан Бердіқұлдың бебеулегеніне қарамастан жерден балаша көтеріп, ай батқан тас қараңғы түнде ауылына алып келе жатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өз күшіне өзі таң қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ағасы шыдай алмай, шырқырап қиналғанда ғана бір түбіртек томарға түртінектеп келіп отырып, тыныс алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ жаралыны жерге қоймастан қос қолдап, алдына алып отырды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ауру адам бір сәтте әлсіз қолымен інісін мойнынан құшақтап, ірі басын иіп келіп өзінің бетіне тақады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл сонда ағасынын бетіне бетін басып отырып, жып-жылы жастың жылжып аққанын сезді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Рысқұл-ау, өлтірді ғой мені иттер! – деді ағасы ыңырсып. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Енді күндерің не болады? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонда Рысқұлдың иген садақтай тырсылдаған жүйкесі суға салған таспадай жібіп, көңілі босап, ағыл-тегіл аңырап бір жылады дейсің. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ағасының басын құшақтап, қаны қашқан бетіне бетін үйкеп, іші-бауыры мылжа-мылжа елжіреп, қарап отырып қалжырап, қауқары кетіп қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дүние селт етпеген бір сілті тыныштық орнаған кез еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұлдың дауысынан шошып оянып кеткендей-ақ, шілдеқоңыз шыр ете қалып, бірауықтан кейін шексіз, тоқтаусыз, ұзақ мұңды үнге басты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тау басынан құмалақтай тас құласа бірте-бірте бір көшкін қоса құлайтыны сияқты, жалғыз қоңыздың үніне түн дүниесі жамырай дыбыс беріп, «Не болды? Не болды?» – десіп жатқандай екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жылқышы құстың ысқырып қалғаны, үкінің үһілегені, көлбақалардың кенет оянып кетіп байбалам салғаны, оқыстан ауылға ит-құс тигендей, бар ит атаулы жабыла шуылдағаны адамның төбе шашын тік тұрғызғандай еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Көке, не қылдық біз? Қай пейілімізден таптық? – деді Рысқұл егіліп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жылама, – деді ағасы әлден уақыттан кейін әрең үн қатып, ерні ғана қыбырлап. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жылама. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көздің жасы әлі керек болады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Су... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Бұл отырып қалғаным қалай? Бір адым болса да жылжи бермей», – деп Рысқұл орнынан тұра бермекші еді, екі тізесі бүгіліп кетіп, қайта отырды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұла бойдан әл кетіп, аурудан тұрған адамдай қалт-құлт етіп қалыпты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Су... – деп сыбырлады Бердіқұл. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Су... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жаңа бір әзірде бет-аузы өліктей сап-салқын еді, енді алаулап әкетіп барады екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл сілкініп қайта тұрды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тәй-тәй басып, бір-екі аттады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қайраңдап қалған қалпынан қатайып, өзіне өзі ие болып, алдындағы үлкен адам емес, бала көтергендей жеңілейіп, тез-тез адымдап, ауылға асыға жөнелді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Батыр байымайды деген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жарықтық Әлімбек батыр жалғыз атты кедей екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қоқан шапқыншылығы кезінде жауға аттанып, Әлімбек батыр атанған кезде есігінің алдында тышқақ лағы да болмапты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлекең қартайыңқыраған кез екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ел шетіне Қоқан тиіп, жағаға қолды салған кезде, жайшылықта тарыдай шашырап жатқан жалпақ ел, қиыншылықта қол ұстасып, тізе қосып атқа қонып, әшейінде ілтифатқа іліне бермейтін батырларды іздепті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алатау мен Қаратаудың арасында жатқан Түлкібасқа Әулие-Ата жағынан Байзақ датқа бастаған бір топ кісі келіп: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Оу, Әлімбек батырдың үйі қайда? – дейді екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әлімбек батырдың үйі анау, – деп ауыл адамдары шеттеу, бір қараша үйді көрсетіпті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аттың басын әлгі тозық үйдің маңдайшасына тіреп тұрып: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Кім бар-ау? – десе керек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Үйден бұтында тері шалбары, иініне іле салған көне бешпеті бар бір шал бет-аузының терін жеңімен сүрте-мүрте шыға келіп: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Біз бармыз, – дейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бізге Әлімбек батыр керек, – дейді әлгілер мұны танымай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әлімбек батыр менмін, – депті Әлекең. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жолаушылардың көңілі толмай, тосылып қалғанын байқаған қарт сонда: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Түзде жүрсем батырмын, |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Үйге келсем пақырмын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қатын ауру, бала жас. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тары түйіп жатырмын, – |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
деген ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жолаушы жауынгерлер Әлекеңнің сөзіне тоқтап, аттарынан түсіп, сусын ішіп, жауға Әлімбек батырмен бірге аттанған екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
...Батыр бабаның көзі болып содан Әлімбектің жалғыз байлығы – күміс ер-тоқымы қалған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ереуіл ат қартайып, аяғынан қалып өлген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Күміс ер-тоқымнан басқа мұра болмапты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оны Жылқайдар құрым киізге орап, кебежеге тығып сақтайды екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өзі өмірінде ат үстіне күміс ерді салмапты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Күміс ерді ерліктің, елдіктің, дүбірлі күндердің белгісіндей киелі зат есебінде сақтапты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол жоғалса – аз ауылды бәле-жаладан сақтап жүрген аруақ адасып қалатындай көрінуші еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алсай ауылының ендігі Әлімбегі, қорғаны, тірегі сол күміс ер сияқты болатын да тұратын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сөйтіп жүргенде Дауылбайдың үйіне бір күні Шымкенттен ояз келіп түсті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дауылбай ұлыққа жатып жастық, иіліп төсек болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қазақ баласының алдында иіліп көрмеген басы ояздың аяғының астына қайта-қайта домалап түсе жаздады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дауылбай оязға Дәу-Бабаның Күмісбастау аңғарында жатқан жылқысын көрсетіп, ішінен қалағанын таңдап мінуді өтінді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ояз көзі тұнып, бірінен бірі өткен сылаң сәйгүліктерді көріп есі шықты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақыры, мойны құрықтай, шоқтығы қол созым қарақасқа ақалтеке тектес айғырды көрсетіп: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Хорош, сатана, хорош! – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дауылбай жігіттеріне ымдап қалып еді, қарақасқа бір сәттен кейін ұзын мойнына түскен құрықтан құтыла алмай, аспанға шапшыды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Сый қылсаң – сыпыра қыл» деген. |