Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл айғырды мойнына шылбыр салып жетектетіп жібермей, ер-тоқым, жүгені, өмілдірік, құйысқаны, бар әбзелімен көлденең тартқаным дұрыс болар» деген Дауылбай мырза. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әне сонда барып оның есіне баяғыда өткен Әлімбек батырдың күміс ер-тоқымы сап ете түсіп еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қақтаған ақ күміспен қапталған ер-тоқымсыз қарақасқаның сәні келмейтінін білді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қолға түсе бермейтін ұлықты құдай өзі айдап келіп тұрғанда есінен кетпестей етіп риза қылмаса Дауылбай болыс сайлауында не болмақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Басқа біреу болса Дауылбай күміс ерді тартып алар еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Арық бойымен айдаһар бүктетіліп жортып келе жатқандай арқырап, алқынып, қақалып-шашалып, ай сәулесінен жоны жалтылдап су келіп қалған екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– «Е, суды Бердіқұл бері бұрып салған екен ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді өзі де келе жатқан шығар», – деді Рысқұл жалпақ кетпенмен құлақ-құлақтың аузын нығарлап тұрып. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Арындап келген асау су құрғақ топырақты құлақты бұзып кете берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл шым ойып салып әлгі суға әрең ие болып тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бердіқұл тезірек келіп, екеулеп бумаса, мына тасқын бой берер емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ Бердіқұл келе қоймады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл ағасы кеткен жаққа алаңдап қайта-қайта қарады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Су болса әл бермей алқындырып ол барады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ботана тасқын бойыңды қариды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Балағын түріп алған жігіттің балтырын шыдатпай тау суы қақсатып ала жөнелді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Су осындай боп тұрғанда екеулеп салса егінге, тез-ақ жайып алар еді, қайда жүр бұл Бердіқұл?! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жер жарықтық шөлдеп-ақ қалған екен, су сіңген топырақ сыбыр-сыбыр еткендей болады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Еміреніп, енесін еміп жатқан бұзаудай: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жеті күн жауған жаңбырдан, желдіріп өткен су жақсы, – деп еді ағасы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тары биыл бітік шықты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қарабұйра Қарақойын топырағы тұқым сепкеннен бір апта кейін ашаң жасыл бояу тартты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қос құлақтанып жер бетіне шыққан жасыл жапыраққа қарап адамдар: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Е, құдай, құдіретіңе тәубе? Ырыс бергеніңе, несібе бергеніңе тәубе! – дескен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді, міне, сол тары сабағы жуан, балағы сабалақ, кере қарыс бас тартты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Толысып келе жатқан уыз дәнін көтере алмай шашақты бас салбырап төмен иілді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тары қызыл тұмсық шығарып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Амандық болса, осы судан кейін ораққа да ілінеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қырман толып, қап толып, қамба толып, қарық болар ма екенбіз деп ағайынды жәдігерлер жандарын шүберекке түйіп, суға таласып жүріп, бүгін қолдары жеткен... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл суды шелдеп дөңдеу жерлерге шығарып, мөлтектің аяқ жағына барып қалып, Бердіқұл көрінбес пе екен деп тау жаққа тағы қарады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Анадайда екі қолы ербиіп екі жаққа кеткен қарауыл шошала ғана қарауытты: шымшық қорқып, тарыға тимесін деп қағып қойған қарауыл түнде түсі суық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тары қоритын уақыт болып қалып еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Құс баласы тіршілік қамына ерте кіріседі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал жау шымшық оны қарақшылықтан бастайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Құлқын сәріден жау шымшық топ-тобымен ұшып, қызыл тұмсықтанып қалған егіске бүйідей тиеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дәнін торғай шоқып қойған масақ қауызы топан болып, аспанға қарап қаңқайып қалады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бала-шаға, кемпір-шал темір-терсек, қаңылтыр түңке қаңғырлатып, айқайлап, қиқулап, шымшықты шошытып-ақ жүргені. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әсіресе балалар сақпан тартып, тары құмар жау құсты түкпір-түкпірден қуып шығады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді осыдан көп кешікпей қырғи келеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әне, егінші байғұстың досы сол! Қырғи келді – болды, тары пice берсін, торғай жеп қояды деп қорықпай-ақ қой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл енді байқады, әлгі әл бермей қойған асау су қайтадан азайып қалып, аяғы мүлде үзіліп бара жатыр екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Судың соңы бір мезгілден кейін ініне кіріп кеткен жыланның құйрығындай сумаң ете қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тіпті сызаттап та ақпады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл ағасының артынан бармақ болып кетпенін иығына салып бір тұрды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Онан соң: – Егер әлгіндей су қаптап келіп қалса, құлақ иесіз қалғаны қалай болады? – деп тоқталды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Көке! Ay, көке? – деп дауыстап көрді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тырс еткен дыбыс болмады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тек шілдеқоңыз шырылдайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлденеден адасып қалып зар ұрып, жоқ іздеп жүрген сияқты, аянышты әлсіз дауыс әр жерден бір шығады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дүниеде шілдеқоңыздың шырылындай сағынышты үн жоқ шығар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Көке! Ау, көке! – деп Рысқұл бұ жолы айқай салды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Айқайы үнсіз мүлгіме далаға сіңіп жоқ болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жігіттің жүрегі өзімен-өзі әлденеге дүрсілдей бастады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Танауы қусырылып, қараптан-қарап, қатты-қатты дем алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Кө-ө-ке-е-е! – деп бұ жолы ұзақ айқайлады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әшейінде әдемі қоңыр дауысы қазір бұзылып тарғыл-тарғыл барылдаңқырап шықты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Құлақ тосты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шілдеқоңыз бір сәтке тына қалып, қайтадан шырылына басты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұлдың дауысынан аспандағы асқабақтай ай селк еткендей болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сөйтсе, өз даусынан Рысқұлдың өзі селк еткен екен; Дәу-Бабаның жыныс тоғайлы түкпірінен байғыз сұңқылдады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұлдың тұла бойы мұздап сала берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Балуан тұлғасы қара жерден тұғыр таппай, иесіне де ырық бермей, безгек тиген кісідей селкілдеңкіреп кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Иә ашу қысқанын, иә қорыққанын өзі де ажырата алмас хал. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бір сұмдықтың болғаны хақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әйтпесе ол кеткелі ет пісірім мезгіл өтті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алыстан иттің үргені естілді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жігіт құлақ салып еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дауылбай ауылы сияқты көрінді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Дауылбай! – деді ол дауыстап. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді ол арық бойлап, жоғары қарай өзінің тұра жүгіргенін де сезбей қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Түбіртекке сүрініп кетіп, ет беттеп жығылып барып, бойын әрең түзеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол өзінің жанұшырып жүгіріп келе жатқанын сонда білді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Отырып тұрып, енді едәуір көтеріліп, төбеден төңкеріліп тұрған ай Рысқұлмен қоса жүгіре жөнелгендей шошаң-шошаң етті; Дәу-Бабаның жотасы бір жоғары, бір төмен ыршып түсіп, Рысқұлдың көзінің алдындағының бәрі жанталас қозғалыста еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Түймебас түйіртпек тікен пісіп, қатайып қалған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ащы қызыл тікен балтырын тырналап, қанын ағызды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ Рысқұл мұны сезген жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ағасының бір бәлеге жолыққаны анық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Соған жетпей, жан ауруына көңіл бөлер емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Атадан қалған үйелмелі-сүйелмелі үшеу еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Үшеуі бірінің етегінен бірі ұстап, енді-енді қанаттары қатайып, ел қатарына қосылып жатқанда бәле-жалаға ұрынбай, тек жүргенге не жетсін?! Бәлеге ұрынайын деп кім ойлайды дейсің?! Заман соқтықтырады-ау, заман, заман. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өзің тыныш жүрсең де, өзге келіп тиіседі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сойылын суға салып отыратын сотқарлар көп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шамшыл болмайын десең де шайтан түртіп, шалғайдан алып, шатаққа шақырады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әнеукүні де бір қасық суға бола Дауылбай ауылымен керілдесіп қалғанда, кедей Сәліктің бас көтерері осы Рысқұл боп қой қаптағысы қозып, қаны бір қайнап еді: ағасы «қой-қой», – деп, арандаудан әрең алып қалған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ағасы заты момын адам. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бердіқұлға қарап, бабасы Әлімбек батыр болған екен дегенге ешкім нанбас. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Заты жуас. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлдеқайда сойқан іздеген содырлар жолықса, оларға қарсы тұрар қауқары да шамалы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Азға қанағатшыл, кембағалдыққа мойын ұсынған, тақасуға жоқ, құдай деп жүрген бір адам. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Анасы марқұм қайтарда: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бердіжан-ау, шиеттей үш құлынымның ес білері, бас иесі сен едің, алысқанмен алысып, жұлысқанмен жұлысуға жарар ма екенсің, құлыным. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мына заман зордікі, – деп еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Байғұс ана баласының сырын білгеннен де, көрінгеннің көз түрткісі болып, қорланып кете ме деп қорқар еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ Бердіқұл қанша момын болғанмен, әсте жалқау емес-ті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шаруаға дегенде өлермен, шаршау білмей, ертеден қара кешке дейін мыңқ етпей жер жыртып, тұқым сеуіп, топырақ малалап бір тынбас. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол табан ақы, маңдай тері арқасында қара шаңырақты ұстап қалды да, ата түтіні өшпесін деп, інілерінің кір-қоңың басын жамап-жасқайтын өзіндей жуас, қара табаннан шыққан кедей Сиқымның қызы Қатшагүлге үйленіп еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оған да небары жылға толар-толмас уақыт өтті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл кетпенін сайыскерлерше алдына кезене ұстап, арық бойлай аңыратып келе жатып, әлсін-әлі: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Көке! Көке! – деп айғайлай берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тек алыстан иттер қаңқылдады. |