Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тағы да байғыз шақырды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осы келе жатқан бетінде Рысқұлдың алдында қанша адам болса да төтеп бере алмастай бір дауылды екпін, адамның мүмкіндігінен тысқары бір дүлей күш бойын кернеп келеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қазір де солай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кетпеннің жалпақ жүзі айдың жылусыз сәулесіне шағылысып қояды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл өкпесі қабынып жүрегі тарсылдап алқына жүгіріп келе жатып, бір мезгілде алдында жарқырап жайылып жатқан суды көрді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көлкіген судың түбінде аспандағы айдың суреті дірілдеп тұр екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оның бір жағынан қарауытып суды буған бел тоған көрінді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Е, – деді Рысқұл. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жаңағы судың құрып қалғаны орта жолдан мына мықтылар тарс байлап алған екен ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бердіқұл қайда?!» |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аламан-тасыр ашумен келген бойда тоғанды тас-талқанын шығарып бұзып, суды жығып алмақшы болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ түн жамылып ұрлық қылған кісі құсамай бұл иттерге мен көрсетіп тұрып істейін істейтінімді деген оймен: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қайсың бар-ай! Суды байлаған қайсың? Шық бері! – деп айқай салды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өз дауысының жаңғырығы басылып болған соң тұра қалып, төңірекке құлақ тосты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әуелі өзі жүрегінің шапқан аттай тарсылын есітті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сылдырап, құлақ-құлаққа түсіп, топыраққа сіңіп жатқан су сыбдырын есітті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дәу-Бабаның арғы қойнауынан құлама судың сарқырамасын есітті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тағы да байғыз сұңқ ете қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Содан кейін барып дәл табан астынан, қара жердің қойнынан ыңырсыған адам дауысы естілгендей болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлде адам емес, қара жердің өзі ыңырсып жатқандай да еді-ау. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кейде ойлап тұрсаңыз, жердің де жаны бар сияқты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Болар-болмас ыңырсыған, өлімші дауыс тағы шықты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қарсы алдындағы қарат отаннан шыққандай болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жүгіріп барып, еңкейіп қарап еді, жүрегі тас төбесінен шыға жаздады, шымдардың арасынан адамның басы шығып жатыр екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл ә дегенде шалқасынан түсе жаздап, үрейі ұшып кетті де, өзін-өзі билеп, жүрегі дауалап, әлгі басқа қайта үңілді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– О, соры қайнап, сорпасы төгілген бейшара Бердіқұл! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Өлтірді ғой мені мына иттер, – деп сыбырлады Бердіқұл. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл жан дәрменде қос қолымен шымды қопарып, кісінің белінен келетін биік тоғанды әрең бұзып, астынан ағасын суырып алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ағасы қатты ыңырсып, қозғалуға шамасы келмеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл оны арықтың жағасына жатқызып салып, үсті-басын сипалап көріп жатыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тоғаны бұзылған таудың суы шымдарды сендей қақпақылдап, Сәліктер жаққа қан аралас ойқастап ала жөнелген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл ағасының аузы-басын қарауыта тұтып қалған иә қан екенін, иә балшық екенін ажырата алмай, жеңімен әрі-бері сүрте берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Құдай-ау, кім сені мұндай халге ұшыратқан? Кім, ойбай, қолында өлейін, әуелі жамбасыма ала жығылайын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кім, айтсаңшы? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қа-быр-ғам! – деді Бердіқұл үні шығар-шықпас. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Інісі ағасының шылқылдаған көне бешпетін абайлап шешіп, су-су көйлегін түре беріп еді, Бердіқұлдың дауысы шар ете қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қанша жаны ауырса да ыңқ демейтін адам, мына соққыға шыдай алмады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Өлтірді ғой мені иттер, – деді қайтадан үні сөніп бара жатып. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Дауылбай күміс ер-тоқымның өшін алды ғой, ақыры. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұлдың көзінің алды қарауытып сала берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сәлден кейін барып, көзінен қызыл-сары шеңберлер шашырағандай болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жылар еді, көзінен жас шықпады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тек, өзегі өртеніп, көкірегі аяққаптай ісіне өрекпіп, өзін әлдеқандай зұлмат қуат жерден аспанға көтеріп алып ұшардай қомдана бергенін байқамай барады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дауылбай бастаған иттер ағасының қабырғасын тепкілеп сындырып, ол аз болғандай шым тоғанмен бастырып, тірідей көміп тастапты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Алсайдың ақымағы енді суға тимейтін боласың! – деп су бөгенге жығып салып кетіпті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұдан артық қандай қорлау бар жер бетінде! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Неге бұлай? – деген сұрақ жас жігіттің жанын паршалады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ағасын қабырғасы сау сол жағына жантайта жатқызып, бет-аузын сумен шайып тазартып жүріп әлгі сұрақтың шырмауында қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бәріміз бір атаның баласы емес пе едік, құдай-ау?! Бәріміздің бабамыз Сәлік емес пе еді! Ағайынды адамдар – ағалы-інілі, үлкен-кіші боп, біріне-бірі сүйеу болмаушы ма еді? Бұ не қылған жауыздық! Өз бауырын өзі тепкілеп, қатарынан үш қабырғасын сындырып, ол аз болғандай шыммен бастырып, тоғанға байлағаны несі, жауыздар! Ай, нәлеттер-ай, ә!». |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ағасын арқалап алып қайтайын десе, оның есебін таппады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Арқаламақ тұрмақ сәл қозғалтса құлындай шырқырап, құйқа тамырыңды шымырлатады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тастап кетіп, адам ертіп келейін десе – оның да лажын таппады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Айдалаға ауыр халдегі өлімші бейшараны қалдырып кетуге дәті шыдамады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Зорлықшыл иттерді барып қазір түн ішінде ойрандайын десе мына бебеу қағып жатқан жаралыға алаң. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Амалы құрыған Рысқұл ызаға булыққаннан дауысы барқырап: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Дауылбай! Қап, бәлем! – деп айқай салды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дауылбай ауылының иттері маңқылдады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тау жақтан ескен самалдан арық бойы сәмбі талдың майда жапырақтары қалтырап, алыстан інген боздағандай бір аянышты үн шығарды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оған жоқ іздеп түн баласы көз ілмеген шілдеқоңыз қосылды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлсіздердің әнінен қара жер анда-санда көкірегі қарс кетіп, күрсініп салғандай құлақ түріп тыңдаған адамға. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қара жерге саңылау біткен шығар, сол саңылаудан Бердіқұлдың жер қойнындағы анасы ұлының соққыға жығылғанын көрген шығар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аруақтар тірілердің итше ырылдасқан тіршілігіне қынжылып, сай-сүйектері сырқырар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ айтарға амал жоқ, о дүниенің үні бұ дүниеге жүз жылда да, мың жылда да жеткен емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аруақты қос аршын жер тереңдікке ғана көмсе дағы, жер бетіне дейінгі екі аралық жолдың шегі жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бүгін түнде де зор әділетсіздік белең алып, тасыраңдап кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кетпеннен басқа қаруы жоқ, оның өзін адамға қарсы айбат етпеген, жападан-жалғыз егіншінің қаны лай суға араласып ақты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Адамның азығы – адамның қанымен суарылған түн болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Оян, Тұрар! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл баланы иығынан тартқылады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бала ояна қоймады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кеше ол камераға кеш оралған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сонда қай сот шешеді? Жай сот па, әскери сот па? – деп қалды Жайылма болысы Нарсұлтан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Басқа болыстар бұл сұрақтың мәніне түсініңкіремеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ сыр бермеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Нарсұлтанның өздерінен өресі биіктеу екенін іштей мойындасты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жай сот пен әскери соттың айырмасын біле алмай дал. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл арасы ояздың өзіне де беймәлім болып шықты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мырзалар, мен аттанайын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл сұрақты Верныйға бара шешерміз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қылмыс өте ауыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әділ сот өз шешімін айтады, – деді ояз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Нарсұлтан болыс алдыға ұмсына түсіп, қол көтерді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жоғары мәртебелі мырза, Сіз әрине, біз пақырдан әлденеше есе артық білесіз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал біз, сіздің қызметшілеріңіздің пайымдауынша, бұл жай өлім емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қылмыс – жай қылмыс емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұның салдары қиын болып тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Егерім, осыдан Рысқұл ең ауыр жаза алмаса, мына бізге де қиын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Неге дейсіз ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл өте зиянды үлгі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ертең бізді де пытырлатып атып тастамасына біз кепілдік бере алмаймыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Біз өкімет адамымыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Біздің де жауларымыз бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұзықтар әр елден табылады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал олар ауыздықталып, тыйым салынбаса, алдындағы үлгісі Рысқұлдың әрекетін қайталап, қауым бүлінеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал бүлінген жерді бүтіндеу қиын екенін сіз бізден гөрі жақсы білесіз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сондықтан мен мына отырған қырық болыстың атынан, бұлар мені қолдайды деп сенемін, Рысқұлды әскери сотқа беріп, ең ауыр жаза қолдануын тілер едік. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осы өтінішімізді ескерсеңіз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Басқалардың санасына «әскери соттың» мәнісі енді жетіп, бәрі де қойша маңырап қоя берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Дұрыс айтады! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Біздің де талабымыз сол! |