Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Өлім жазасына кесілсін! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Басқа бұзықтардың жаны түршіксін! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Болысқа оқ ату деген бұрын-соңды болмаған сұмдық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тыйым салынсын! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Болыс тұрмақ, Россияның патшаларына оқ атылғанын бұл топастар білмейді-ау», – деп ішінен күлді ояз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жә, мырзалар, бұл талаптарыңыз орынды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ орыс мақалы айтқандай, құр сөзді қағазға тігіп қоя алмайсың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сондықтан осы арыздарыңызды қағазға түсіріп, қолдарыңызды қойып, мөрлеріңізді басып беріңіздер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кәне, әлгі тұтқын бала қайда? Алдырыңдар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Біз аттаналық, – деді ояз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ояз басқалар сияқты малдас құрып отыра алмаушы еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сондықтан астына қос жастықты бүктеп басып, басқалардан биік отырған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қазір ол орнынан жеп-жеңіл көтеріліп, тіп-тік тұрған кезде, болыстар жағы қолдарымен жер таянып барып, екі-үш ұмтылып әрең-әрең көтерілді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дастарқан жиналмай жатып, барлығы жапырылып ояздың соңынан тысқа беттеген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрарды алдына салып Мақаш келе жатқан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Рысқұлдың баласы мынау ма? – деді Дат болыс қолын көзіне көлегейлеп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ажалы жоқ екен иттің күшігінің, – деп кіжінді болыстар тобына сырттан қосылған Таубай старшын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрған топты киіп-жарып, быртық Тұқымбай Тұрардың жанына барды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Баланың бетіне ежірейе қарап қалып: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сені неге балалар Қызыл Жебе дейді а? Айтшы, – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бала кілең оқа-зерлі киім киген үлкендердің ортасында жүдеу киінген жалғыз өзі екенін көріп, қорланғандай болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ осыншама ығай мен сығайлардың назары өзіне ауып тұрғанын аңдап, бойын жиып алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тас түйіліп тұрып, Тұқымбайдың ірің жиектеген жанарсыз көзіне бұқпай қарап: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қызыл Жебе жүйрік. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мен де жүйрік болғым келеді, – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қарай гөр көктүйнекті! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Айылын жимай тұруын күшіктің! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Болар бала боғынан деген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мынау болатын бала ғой, – үлкендер бастарын шайқап-шайқап қойды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сен Қызыл Жебені көріп пе едің өзің? – деп төнді Тұқымбай баланың үстіне. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жазда Қаракемерде ас болғанда көргенмін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көкем Қызыл Жебеге мініп көкпар салған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұқымбайдың ұмытшақ есіне енді бәрі түсті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол жолы Рысқұл Саймасайдың сағын сындырған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мына тұрған Мақаштан көкпарды жұлып алып, Тұқымбайдың көмбесіне салым салған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Содан шығар, Тұқымбай мына түрмеге кетіп бара жатқан қаршадай балаға кенет рақымы түсіп, басынан сипады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлде әкесінің Саймасайды өлтіргеніне ризалығын жасыра алмады ма. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Алда байғұс-ай, – деп аяған болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Адуын шал алжыған шығар», – деп басқалар бұл әрекетін құптамады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ қанша қаратас жандар болса да, Тұқымбайға дауыстап реніш айта алған жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тек ояз ғана: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Пристав, баланы атқа мінгіз! – деп бұйрық берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ояз өз нөкерлерімен атқа қонған соң, болыстар да қонақасыға қарамай, шартарапқа тарай бастады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тарқар алдында оязға арыз жазып та үлгірді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Рысқұл Жылқайдаров тек бір болысқа ғана қарсы шығып қойған жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол сонымен бірге ақ патшаның заңына, әскери губернатордың және Сіздің жарлықтарыңызға қарсы шықты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сондықтан оны әскери сотқа беруді талап етеміз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Егер біздің осы өтінішіміз ескерілмесе, онда біз өзімізге сеніп тапсырған қызметімізді қауіпсіз атқара алмаймыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Егер Рысқұл Жылқайдаров әскери сотқа берілсе, онда бұл халық үшін үлгі және басы бұзық адамдарды ауыздықтау болар еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
1-қаңтар 1905 жыл», – дей келе барлық әкімдер қолдарын қойып, мөрлерін басты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ең бірінші болып Шамалған болысы Дат арапшалап қол қойды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Содан кейін Жайылма, Кіші Алматы болысы, Мойынқұм болысы, Қарасу болысы, Түрген болысы, Іле болысы, Түстік Балқаш, Тауқұм Балқаш, Ұзынағаш, Құрам, Батыс Қастек, Тау-Жалайыр, Арасан, не керек, қырық бір управитель тізілді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қызды-қыздымен Тұқымбай да бармағын басып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұлда кегі кеткендіктен емес, болыстардың тізімінде жүргенді үлкен ырым етіп, ішінен: «Е, әруақ, қолда, қолда, қолда!» – деп үш қайталады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қырық бір болыс қол қойған арызбен Верный уезінің начальнигі Георгий Александрович Сорокин әскери губернатор фон Таубенің қабылдауына келген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Рысқұл ісі» деп аталатын жағдай фон Таубеге жете таныс. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Вице-губернатор Осташкин мырза егжей-тегжейлі түсіндірген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қазір уезд начальнигінің атына жазылған арыз алдына келгенде, «Рысқұл ісінің» өзі ойлағаннан әлдеқайда күрделірек екенін сезді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Менен гөрі надан болыстар көреген болмаса нетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шынында, Рысқұл жалғыз Саймасайға ғана оқ атқан жоқ қой». |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Губернатор фон Таубе бұл ойын оязға сездірмеуге тырысты: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әрине, управительдердің қаупі орынды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мен де солай ойлаймын, Георгий Александрович. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл қатаң жазаланбаса, басқа бұзықтар да бас көтеруі әбден мүмкін ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ішкі Ресейдегі жағдай анау. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кешегі «Қанды жексенбіден» кейін бүлік өршіп барады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол бүлік біздің аймағымыздан да шығып кетпеуіне кім кепіл. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алдын алу керек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мына управительдер ақылсыз адамдар емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Олардың адал қызметшілер екенін осыдан-ақ аңғаруға болады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ... Георгий Александрович, әскери сот Жетісу губерниясына таралмаған ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұны сіз білесіз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сондықтан бұл мәселені шешу сіздің де, менің де қолымнан келмейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әскери сотпен соттау үшін тек Түркістан генерал-губернаторының рұқсаты, бәлкім, тіпті Ресей империясының әскери министрінің рұқсаты керек болар, – деп фон Таубе креслоға шалқая берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кресло тұсында императордың үлкен суреті ілулі тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Николай II қылыштың қынабына таянып алған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұрты едірейіп, көзі бедірейіп, қай қырынан келсең де өзіңе тік қарайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жарты құдай осы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бәлкім, құдайдан ары болмаса, бері емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ұлан-байтақ империяның жекедара монархы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Губернатор фон Таубе патшаға еліктейтін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шашын да соныкіндей қырықтырып, мұртын да солай бастыратын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тіпті қажеті болмаса да беліне қылыш асынады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Креслодан шалқая бере сол қылыштың сабына таянып отырады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ осынша айбынымен кішкентай бір «киргиздің» ісін өзі шеше алмауы оязды қапаландырады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ташкент пен Петербурға мазаламай-ақ өзіміз ғана ың-шыңсыз тындыра салмаймыз ба? – деп қалды ояз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жоқ, Георгий Александрович, ойланбай айтасыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұлдың басын ала салу оңай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Одан ештеңе өнбейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әңгіме сол жазаны жұртқа жария етуде. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал жария ету үшін жоғарыдағыдай санкция керек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мәселенің өте маңызды екенін айтып мен генерал-губернаторға хат жазайын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жауабы қалай болады іс солай шешіледі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Келістік қой, Георгий Александрович. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әңгіме осымен аяқталғанын аңғарған ояз орнынан жылдам тұрып, губернаторға басын иді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сау тұрыңыз, Георгий Александрович, – деді губернатор креслодан тұрмастан қолын созып. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ояз шығып кеткен соң, қоңырау қағып, адъютантқа: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Осташкин мырза кірсін, – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Вице-губернатор кіріп келіп: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Слушаю Вас, – деп қалшиып тұрып қалды. |