Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Михаил Захарович, енді «Рысқұл ісімен» тікелей сіз айналысасыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Менің атымнан генерал-губернаторға хат дайындаңыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл Жылқайдаровқа әскери сот үкімін шығарып, 16-статьямен соттауға болар ма екен деп істің мән-жайын түгел баяндап жазыңыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Болыстардың арызы туралы да айтыңыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Хат дайын болған соң маған қол қоюға әкеліңіз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Құп болады! – деді вице-губернатор Осташкин. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Араға апта салып Ташкенттен, генерал-губернатордан жауап келді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Адъютант фон Таубеге құпия екі хатты ашпастан ұсынды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірінші конвертті ашып: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Нн-да, – деді фон Таубе хатты оқып болып. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«16-статья бойынша әскери сотпен соттау Жетісу губерниясына жатпағандықтан, Рысқұл Жылқайдаровты әскери сотқа беру мүмкін емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонымен бірге оған қатаңырақ жаза қолдану үшін жергілікті сотқа нұсқау беріңіз» делініпті хатта. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Фон Таубе екінші конвертті ашып шұқшияды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Хаттың сол жақ шекесіне «Генерал губернатор. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
№ 0121. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Екінші шекесінде: Құпия |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жетісу болыстарының |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әскери губернаторына» |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
16-көкек 1905 жыл, Ташкент қаласы – деп жазылған жазу тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Одан әрі мәтін кетеді: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Менің алған мәліметтерім бойынша, соңғы кезде киргиз ауылдарының арасында кейбір толқулар байқалған сияқты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл сірә, үкіметке қарсы орталықта жүріп жатқан зиянды әрекеттердің әсерінен туса керек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сондықтан да, жоғары мәртебелі мырза, өз уезд начальниктеріңізге, учаскелік приставтарға тәртіп беріңіз: көшпенділерге қатаң бақылау орнатылсын, халықты бүлікке шақыратын сенімсіз адамдар байқалса, дереу бізге хабарлап тұрыңыз және әлгіндей көшпенділердің арасынан аластауға әрекет жасатыңыз... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Генерал-губернатор». |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қол қойылып, мөр басылған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Фон Таубе екі жұдырығына мандайын тіреп отырып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Түсінбеймін, – деді өзіне өзі, – қой аузынан шөп алмайтын момын Жетісу деп бұл өлкеге өздері әскери сот пәрменін таратпайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сөйте тұра киргиздар арасында толқу байқалады, абайлаңдар, – дейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әрине, абайлаймыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Күні кеше Жайылма болысында бір топ белгісіз киргиздар урядникті өлімші етіп сабап кеткен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал Жайылма управителі Нарсұлтан бізге ең сенімді адам. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Соның жерінде әлгіндей оқиға болып жатқанда басқалардан не қайыр? Верныйдың ерлер гимназиясында үкіметке қарсы марксшілдер ұйымы біраз жылдан бері өмір сүріп келіпті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тіпті сол ұйымның бір мүшесі, гимназияның кешегі түлегі Михаил Фрунзе деген Петербургтен бір-ақ шығып, «Қанды жексенбі» оқиғасына қатысқан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қазір Иваново-Вознесенскіде большевиктік насихат өртін лаулатып жүрген көрінеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бізге орталықтан саяси тұтқындарды айдайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал, олар болса мұндағы елдің басын улайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сөйте тұра, Жетісудағы әскери соттың үкімі жүрмейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Логика қайда?». |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Фон Таубе жез қоңырауды әдеттегіден қатты қаңғырлатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сыптай адьютант сақпандай атылып кірді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Барлық уездердің начальниктерін ертең таңғы сағат тоғызға шақырыңыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бәрін! – деді фон Таубе. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– да, қала жандармериясының полицмейстерің, облыстың түрме бастығын, округтық сот председателін шақыруды ұмытпаңыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Фон Таубе емен ағаштан соққан қомақты креслодан ырғала тұрып, терезенің алдына барды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Губернатор бағында аташтар жасыл пүлішке оранып, неше алуан құстар сайрап, арықтан су сыңғыр-сыңғыр қоңыраулатып ағып жатыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бейіштің бағындай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Эдем бағындай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Бірақ Эдем бағында да бейбітшілік болған емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Онда да неше түрлі тартыс өткен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бәрі алдамшы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бәрі түс сияқты», – деп фон Таубе терезеден бетін бұрып әкетіп еді, императордың көзімен көз атысып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Император мұны кінәлағандай ызғар шашып тұр екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Иә, императордың тағы сықырлаған күні менің тағымтас-талқан болады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлгі киргиздар айтқандай: «түйені жел шайқаса, ешкіні көктен ізде». |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жабайы түземдер де кейде осындай дана сөздер айта алады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Жабайы, жабайы» деп жүріп жалпамыздан түспейік... Революция. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Револьверден атылған оқтай қарып түсетін қандай қорқынышты сөз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл сөздің идеясымен түземдер уланса, сойқан сонда болмасын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұлардың әйелдері ат пен түйенің үстінен түспей толғатып, босана береді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бір көтерілмесін, бір көтерілсе – жауынгерлік рухы шығандап кететін шатақ ел. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал, біз «момын, момын» деп өзімізді алдаймыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұларға әскери сот жүргізуді қоспаймыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Айтпақшы, әлгі Рысқұл...» |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Фон Таубе қоңырауды қолына тағы да алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жіптіктей адъютант қоңырау қағылар-қағылмас сарт ете қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Осташкин мырзаны шақырыңыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Құп болады! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Вице-губернатор атан түйедей нән кісі еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қазына тіккен мундир шақ келмей, киімді ұдайы жеке ұстаға арнайы заказбен тіккізетін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қазандай басы қасқа маңдай, маңғаз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ мұрны кертіктеу, ал иегі тым шығыңқы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сақал-мұрт қоймайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оның есесіне күрең қасы қою. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қабағы жардай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осынша тұлға-түр бола тұра, фон Таубені көргенде маңғаздығы айдалада адасып қалып, ебедейсіз қалбалақтай береді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өз ісіне мейлінше берілген, үй-жайын, қатын-баласын мемлекет ісі дегенде ұмытып та кететін пәруана адам. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Фон Таубенің алдында қасқыр көрген түйедей қалшылдап қалады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– «Рысқұл ісі» не болып жатыр? – деді фон Таубе өз орынбасарына. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әзірше істі Кіші Алматы сотына тапсырғанбыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мына генерал-губернатордың жауабымен танысыңыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әскери сотқа рұқсат жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Істі округтік сотқа тапсырыңыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Режимі қандай? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жеке камера – қатаң режим, Жоғары мәртебелім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Приходькоға ескертіп қойыңыз: бір рет Рысқұлдың түрмеден қашып кеткенін ұмытпасын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Баласы да сол камерада ма? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Иә, Жоғары мәртебелім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Округтік сотқа ескертіңіз, іске қатаң қарасын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бүкіл управительдер біздің әрекетімізді бағып отырғанын ұмытпаңыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Болыстардың наразылығына қалмайық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Құп болады, Жоғары мәртебелім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Оян, Тұрар! – деді әкесі, екі тізесін бауырына жиып, екі қолын тізесіне қысып, бүрісіп ұйықтап жатқан баласына. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұрынғыша «Тұраш» демекші еді, бірақ қайталап: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Оян, Тұрар! – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Еркелетудің жөні жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді еркелік сенен кетті, байғұс бала. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді сенен балалық та көшті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұдан былай өз күніңді өзің көріп, өлместің қамын ойлауың керек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Еркелетудің жөні жоқ». |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұрын баласын аймалап жүргендей-ақ, Рысқұл тап бүгін осылай ойлады. |