Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Онға толар-толмас балдырған шешесіз аяқтанып, шерлі жетім болды да, әкесін Алатаудай арқа тұтушы еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әкесінің мейірімі түсіп еміренген кездері аз болатын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Маңдайынан сипауы сирек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ адамда айтылмай сезілетін махаббат болар, ұдайы ат үстінде түн қатып, түсі қашып жүретін әкесінің өзіне деген сүйіспендігін бала іштей сезер еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұла бойындағы тұлдыры, маңдайындағы сөнбеген жұлдызы Тұрар бола тұра, Рысқұл өзін өзі тежеп, дәл қазір мейір төгуден бойын жиды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тұр! – деді қатал үнмен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Түрменің түні жаз да болса салқын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Баланың жамылғысы жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шолақ бешпет басына тартса аяғына, аяғына тартса басына жетпейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Іргеде темір төсек нар бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ оған жата алмайсың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жатайын десең, яки отыра берсең ортасындағы екі тақтай тайып кетіп, құлап түсесің. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тақтайлар төсектің темір жақтауларына ұшпа-ұш ілінген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Нық тұруға бір-екі елі жетпейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл түрмеде тақтайдың тапшылығынан емес, әрине. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ойнақтап тұрсын деп әдейі ойлап табылған амал. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл енді сол екі тақтайды тас еденге төсеп, үстіне Тұрарды жатқызды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өзіне тақтай да жетпейді... Ескі түйе жүн шекпен әрі жамылғы, әрі төсеніш. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Далада жаз шығып, дүние жадырағалы қашан?! Бірақ тас абақтының іші бір жылымас. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Баланың басы сияр-симас жалғыз терезеден өмірі күн көзі көрінген емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оның өзін білектей бел темірмен айқұш-ұйқыш торлап тастаған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рас, күндіз аспанның қиығы төрт бөлініп көрінеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Онда да түрегеп тұрып, есік жақтан қарасаң ғана. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал, отырғанда көрінбейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Терезеге қол жетпейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Абақты бөлмеден гөрі зынданға көбірек ұқсайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шыңырау зынданның аузы аспанға қарап тұрады той. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тас камераның терезесі де үйдің қабырғасынан гөрі төбесіне жақын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Абақты – арт айланбас тар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Өлгенде жататын көр де сәл кендеу, – деп қояды Рысқұл. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Көрде, бәлкім, бұдан гөрі жылырақ болар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұның мүрдеден бір артықшылығы көздей болса да терезесі бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аспанның бір пұшпағы көрінеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Егер қабірінде де осылайша көк аспанның көздей бір кесегі көрініп тұрар болса, өлгеннің өкініші өте қатты бола қоймас». |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Камерадан аспан көрінеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Күндізден гөрі түн тәуір. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Түнде аспан бұлтсыз болса, жалқы жұлдыз дірілдеп тұрады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұлдың камерасына кіріп жылынғысы келгендей жалынышты кейпі бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Байғұс-ау, мұнда сонау сенің аспаныңнан да суық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Басыңа түспеген соң білмейсің ғой», – деп сөйлесер Рысқұл онымен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ұдайы бір-ақ жұлдыз тұрады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
О да түн ауа бере жасырынып қалады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қапаста аспаннан басқа не көруші еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рас, түрме түбіндегі нар еменнің бір бұтағы көлбеңдеп, жасыл жапырақ көз алдайтын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Надзиратель камераның темір есігіндегі көздей тесіктен сығалап, тұтқын не істеп отыр екен, қалай отыр екен деп аңдитын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонда Рысқұлдың ылғи түрегеп тұрып терезеден көз алмай қалғанын байқайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Е, бұл не көріп тұр екен?» – деп таң қалады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ары ойлап, бері ойлап, ақыры емен бұтағынан өзге ештеңе жоғын білген соң, надзиратель әлгі бұтақты қырықтырып тастады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Енді не істер екен?» – десе, тізесін құшақтап, қатып қалған екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Өліп қалған ба?» – деп күдіктенгенше болған жоқ, тұтқын орнынан барысша бір-ақ атылып есікке жетті де надзирательдің көзіне сұқ саусағын ұсына ұмтылды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Надзиратель шошып кетіп, оқыс шегінгені сонша, тар дәліздің артқы қабырғасына кегжең еткізіп басын ұрып алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шүйдесін қолымен сипалап есеңгіреп біраз тұрды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Камераның төбесі де, төрт қабырғасы да, тор терезесі мен темір есігі де тұтқынға жауыға төніп, тынысын тарылтып тұрады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ, Рысқұлдың ең жек көретіні темір есіктегі көздей тесік еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл азаптың небір түріне шыдап-ақ бағар, бірақ көздей тесік дегбірін қашырады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тесіктен жылт-жылт аңдушы көздер көрінгенде шықшыты бұлт-бұлт ойнап, тісі шықырлап, әлгі ұры көздерді шұқып шығарып жібергісі келіп жыны қозады-ақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– «Бұл нәлеттер неге қарай береді? Тамаша көре ме? Жаңа ғана сұғын қадап кетіп еді ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлде менің мүсәпір халде отырғанымды көріп қуана ма екен? Оларың бола қоймас!» |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осылай деп өзіне-өзі дәт беріп, өзін өр ұстағысы келеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сағы сынбағанын білдіргісі келеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кейде сумаңдаған сұқ көздерді байқамаған болады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ адам өзін-өзі тежей бергеннің де жақсылығы шамалы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ішінен тынғанның ызасы – алманың өзегіне түскен құрт сияқты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сыртың бүтін, ішің түтін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол түтін ішке сыймай кеткенде, Рысқұл сұқ саусағын қадап тесікке тұра ұмтылады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Артынша, мұндай қызбалыққа бой бергенім қалай? – деп өкініп те қалады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дұшпанға осалдығыңды білдірме дейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сөйтіп, жалғыз жасыл бұтақ та ғайып болған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Надзиратель оны қырықтырғаны камераға күн түсірмейді деген қамқорлықтан емес, әрине. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қылмыскердің көзі камераның тамұқтай тас, көрдей қарасұр қабырғасынан басқа бояуға алданбағаны жақсы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал тұтқынның күнде жасыл жапырақты тамашалап, көз жанарын дем алдырып тұрғаны, надзиратель тарапынан үлкен сый болар еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ондай мырзалықтың не керегі бар? Түрменің қожайыны шамасы келсе аспанның көгілдір түсін сұп-сұр бояумен баттастырып қояр еді, амал не, оны істей алмайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әзір аспанға жетер саты жоқ, рас, кейде бұлттар көмектеседі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ ең тұнжыр бұлттың өзі түрме камерасының түсінен әлдеқайда ашық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Надзиратель шамасы келсе түнде қалтырап тұратын жалғыз жұлдызға балшық жағып қояр еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әзір оны да істей алмай жүр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әрине, ең қызығы, жалғыз көзді әйнекті тарс жапқан ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ ол түрменің ережесіне жатпайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бір ғана амал – тор темірді неғұрлым жуанырақ қағу. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Терезенің көзін бітегенмен, көңілдің көзін қалай бітерсің. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Адамның айтып болмас ғажап қасиеттерінің бірі – көңіл көзі ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
О, онымен мың түрлі бояу көруге болады! Ол арқылы сонау сағым таулардың ар жағында жатқан Түлкібасты, Кемербастау мен Күмісбастауды көре аласың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дәу-Бабаның сыртындағы Иірсу мен Ақсуды аралайсың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мыңжылқы мен Мақпал жайлауын, Ұлар тауын шарлайсың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кісінеген жылқы, шіңгірлеген құлындар, үйездеген биелер, маңыраған қой, мөңіреген сиыр; зауза қоңызы әндеткен түндер; ақсүйек ойнап алқынған қыз-бозбала, айлы түндегі алтыбақан; қанталап барып батқан күн; күннің батысынан шығысына дейін қызғылтым бояуға малынған бұлттар; шығар күннің шаншыла шашыраған сәулесі, ақбас таулардың алаулаған шындары; Дауылбай тоқалдықка тартып алған Әсем қыздың жәудір көзі; жылқышы Рысқұлды көргенде алаулап ала жөнелетін сол Әсемнің алма беті... бәрі де көз алдында. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл көріністерді надзиратель еш уақытта да, мылтықпен де, найзамен де қуып шыға алмас. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тас қапастың құрсауында отырғанның өзінде адамның көкірегінің терезесіне темір тор қаға алмайсың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Одан күнді де, аспанды да, жасыл жапырақты да тасалай алмайсың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тұрсаңшы, Тұрар! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бала ұйқысын қимай, ыңырсып, бүрсиіп жатады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қазір, көке. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Түрме камераларының бәрі мұндай емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұдан бір мысқал болса да тәуірлері бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірнеше кісілігі де, тіпті бір қора тұтқын жататыны да бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұп-тұтас тастан емес, қыштан, тіпті домбаз, қам қыштан соғылған камералар да кездесер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл камерасы – санаулы тас абақтының бірі еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұнда тек аса қауіпті тұтқындар, патша тіршілігіне барынша зиянкес, зор қылмыскер ғана отырғызылады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сондай қылмыскердің бірі Шілмембет Шымырдан шыққан Рысқұл Жылқайдарұлы еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аяқ-қолын кісендеп, алғаш осы тас қапасқа жекелеп кіргізгенде мың да тоғыз жүз бесінші жылдың басы болатын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осы түрмеден бір рет қашып шыққан әдісіне салып абақтының астын теспекке әрекет жасап, қараңғыда іргеге тырнақ салып көріп еді, көбесі сыдырылып түсе жаздады. |