Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Енді кім болыс болады?» – деген осы отырғандардың бәрінің көмейінен атқылаған сұраққа: «Саймасайдың туған інісі Анарбай бар», – деген жауап және көп көкейде ұялап, ұшқалы тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Екіншіден, Саймасайдың әлі жаулығы алынбаған, беті ашылмаған, шымылдыққа енбей жатып, қара жамылған жесірі Нүкетай сұлудың бірден-бір әмеңгері – Анарбай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осы екі жай көз алдынан көлбеңдеп, жүрсе-тұрса кетпей қойып, әлі топырағы суымаған ағасының бейнесін көлегейлей береді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кейбір сәтте осыншама жұрт болыстың өліміне емес, Анарбайдың тойына жиылғандай сайқал сезім бойын билеп, ойын тұмандатып, Анарбай әрекідік көңілденіп кеткенін де байқамай қалады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұқымбайдың тұрқы басқа. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өткен сайлауда Саймасаймен алысқан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сайлаудан кейін де жасырын болсын, ашық болсын талай сайысқан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақыр соңы Қызыл Жебенің дауына барып соққан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қызыл Жебенің жоғалуы оған әлі жұмбақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мына жайсаңдар мен қасқалар қазір бәрі қабырғасы күйрегендай қайғырып отыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ, бұлардың арасынан Саймасайдың, қастары да, Тұқымбайдың достары да табылады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ояздың осал жерін дөп басатын достарынан дәмелі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Тірімізде жүз шайысқанмен, өлімнің жөні бір басқа», – деп бетпақтықпен, ар алдында өзін таза тұтып, қазір Тұқаң тұғырлы отыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Азалы жиында осындай көзге көрінбес әзәзілдер арбасуы бар еді-ау... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Үлкен үйге самаурын соңынан самаурын сүңгіп жатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Далада қазылған жерошақтардан жас еттің буы бұрқырап, исі мұрынды қытықтады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өлі әруаққа бәрінен қорлығы оның Бибісара бәйбішеден туған жалғызы Қалдыбектің қайғысыз қалпы еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ауыс неме «әкем өлді-ау» деген қаперінде жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Екі санын шапаттап, жерошақтардың арасында арсалаңдап жүр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ауылдың балаларына айқайлап: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Иә, сендер не білесіңдер? Қызыл Жебені әкеліп қамап қойды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әне, анау үйде. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өй, Қызыл Жебені білмейсіңдер ме? Менің Жәкемді атқан Рысқұлдың баласы ше? Соның аты Қызыл Жебе. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жоқ, бәйгеге шабатын ат емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кәдімгі бала. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бәйгеге шабатын Қызыл Жебе құсатып бұл баланы да сояды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Иә, көресің. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осыдан айтпады ма? Әне, Мақаш қарауылдап жүр ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қасына жолатпайды, – деп сампылдады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Киіз үйдегілер дәлдірлеу айтылған бұл сөздерді түгел естіді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұқымбай бес биенің сабасындай іркілдек тұлғасын кенет тік көтеріп, есік жаққа бүкіл денесімен төңкеріле бұрылып: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ой, мына бәтшағар не шатып тұр? Шақыршы бері! – деп баж ете қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ақылы ауыс неме, жәй сандырақтап жүр да, – деп Анарбай жуып-шайған болды, бірақ өңі бөздей бозарып, іріп-шіріп түсердей жансызданып бара жатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Болыстар іштерінен: «Апырмай-ай, сұмдық екен, рас болса, Саймасайды зауал ұрған екен», – десіп, іштерін жиып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ өлім үстінде құйын шалықтап, ұшқыннан өрт шығарып жібермеудің амалымен ояз тез әңгіме бастап кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Империяның қазіргі ауыр халін, жапон соғысынан пайда болғанын, управитель мырзалар сондайларға сақ болуын ескертті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ояз сөйлеп отырғанда, Тұқымбай сыртқа құлақ тұрумен болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол енді Қызыл Жебенің жамандыққа ұшырағанына көзі жеткендей, бірақ өлген аттың өлігінің өзін дәл қазір пайдаланып қалудың реті келіп тұрған сияқты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Саймасай әулетінің сойқанынан сора ағызып, болыстық тізгінін қолдарынан жұлып алу. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ Қалдыбектің үні өшіп қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірер рет тұншыға бақырғаны байқалғандай болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қалдыбекті Мақаш желкесінен бүріп, аузын басып, әкетіп қалып еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әттеген-ай, әлгі бала не деп кетті, а? – деп Тұқымбай жақсылардың назарын қытығы қатты әңгімеге тағы тартты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сұмдық қой мынау! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Оу, Тұқа, сабыр етіңіз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ұлықтың сөзін бөлмеңіз, қайдағы бала-шағаның сандырағын қайтесіз, – деп қалды Шамалғанның болысы Дат мырза. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Даттың оязға ықпалы зор екенін білетін Тұқымбай құнжыңдап, тынжысы бар адамдай, қозғалақтап қойып, үні семді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бір қайғыға тағы бір қайғы – ар қайғысы, адамгершілік қайғысы жамалғандай батагөй қауым қалжырап, қаусап қалған сияқты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сөйтіп, сары су тамған сүттей сөз іріп, араға азынауық күдік кіріп, береке кетіп отырғанда, үйге үсті-басы мұздай форма киген әскери адам кіріп келді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Үйдің іші үрпиісіп қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жоғары мәртебелі мырза, – ол қалт тұрып, қалшылдай сөйлеп тек оязға қарап. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Басқаларды көзіне де ілген жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Вице-губернатор Осташкин мырза қол қойған жедел депешаны тапсыруға рұқсат етіңіз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Офицер көк мәуіт шинель жеңінің қайырмасына қыстырылған, сүргіштеп тастаған сүр пакетті оязға ұсына берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ояз пенснесін киіп, пакетті ашқанда, керегенің астында күн көрмей өскен шөптей арық боп-боз саусақтары дірілдегендей болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұны бағып отырған болыстар состиысып бір-біріне қарады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тіпті Тұқымбай да өз уайымын ұмытып кеткендей, өзінен бұрын сақалы ербиіп, алға ұмсына түсіп, үнсіз қалған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Вот дьявол! – ояз хром етігінің қонышын қолымен сарт еткізіп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Адам емес, бұл нағыз дию. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлгі пристав қайда? Шақыр тез! Мырзалар, – одан соң отырған қауымға қарап. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Біз өзі келеді деп тосып отырған Рысқұл Жылқайдаров уже губернаторға арыз айтып та үлгіріпті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Түрмеге өз еркімен барып түсіпті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сіздің қолыңызда тұтқында отырған баласын Верный облыстық түрмесіне, өзінің қасына алдыруға рұқсат бергізіпті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Міне, бұйрық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Баланы тез Верныйға жеткізу керек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сонда қалай, мырза? Менің ағамды атып тастап, ешқайсысының шекесі де қанамай құтылып жүре бермек пе? – деп Анарбай туысқанының намысын жыртқан болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ешкім де құтылған жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өкіметтің түрмесінде отыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Заң бойынша жазасын алады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сот шешеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұнша кешікпеуші еді, бұған не болды, – деп әкесі тықыршыды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Басына неше түрлі сумаңдаған суық ойлар келді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Саймасайдың сойыл соғарлары аңдып жүріп, ұстап алып кетті ме, қалай? Әлде Приходько төреге жақпай қалды ма? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қанша залым десе де, Приходько мырзаға Рысқұл разы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Арызын аяқасты етпей губернаторға жеткізіп, Тұрарды қасына алдырды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алғашқыда Рысқұл бұл арызының орындалатынына көңілі сенбеп еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мен өзім қылмыскер болсам, менің өтінішіме ұлық құлақ асушы ма еді, деп күні бұрын күдер үзді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ жалғыз баласының алқымына қанжар nіреліп тұрғанын бүкіл жан дүниесімен сезініп келген Рысқұл ақыры шыдай алмай түрме бастық Приходько арқылы губернаторға өтініш хат жазып, баламды қасыма алдыр деп сұранған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көп кешікпей надзиратель Тұрарды тас камераға алып келді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Top темірдегі жаралы жолбарыстай аласұрған Рысқұлдың көңілі сонда бір жай тауып, түрмеде түңғыш рет тастай қатып, судай сіңіп сілейіп бір рақат ұйқыға кетіп еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ертесіне надзиратель келіп Тұрарға: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жүр! – дегенде Рысқұл қорқып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қайда? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қайда? Приходько мырзаның үйіне. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Онда не бар? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Немене, баранчук осында курортқа келді деп пе едің? Приходько мырза не бұйырады, соны істейді... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Приходько мырзаның ұлы Губернатор көшесіндегі гимназияда, ал қызы Нарын көшесіндегі әйелдер гимназиясында оқушы еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Едіреңдеп тұрған екі жиренді жегіп пәуескемен Тұрар осы екеуін гимназияға алып барып, алып келіп тұрады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ұлы Аркадий еді дағы, қызын Наташа деп атайтын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аркаша шолжаң, Тұрардан бірер жасы үлкен болса да, әлі ақыл-есі олқы-толқы, тым кеш жетіліп келе жатқан еркетотай неме-ді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жасына жетпей сеп-семіз Аркаша пәуескеге қорбаңдап әрең мінген соң Тұрардың қолындағы қамшыға таласып, онсыз да атырылып тұрған арғымақтарды сабаламақ болып, ат айдаушыға: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Неге тасбақаша ілбітіп келе жатырсың! – деп тепсінеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар екі жиреннің жүрісін жылдамдатайын десе, арт жақтан Наташа шырылдайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қорқамын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жай айда! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аркаша есіріп кетеді: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тұрарка, жаның барда қатты айда! Жылдам! – деп ысқырып, тепсініп, қолын ербеңдетеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Екі жирен пысқырынып құлақтарын шаншылтып, көздері ақшиып, атырыла бастайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Пәуескенің дөңгелектері көшенің тас төсенішіне тиіп шақылдайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аттардың тағасы тиген тастан жарқылдап от шығады. |