Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оған Аркаша мәз болып, алақанын шапаттайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал қыз баланың бетінен қаны қашып, зәресі кетіп ышқынады: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жайырақ, құдай үшін, жайырақ! Мама! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар делбені шірене тартып, асаулардың қату басымен алысады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жирендердің тағалары тасқа сақылдап тиген сайын шашырап от шығады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көшеде келе жатқан адамдар қырғи тиген торғайдай жан-жаққа қашады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аркаша одан сайын еліреді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Наташа үрейі ұшып, жүрегі аузына тығылып, пәуескенің жақтауынан қарыса ұстап, шыр-шыр етеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аттардың басымен алыса-алыса Тұрардың екі қары талып барады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осыдан осы екі асау алып қашып, пәуеске төңкеріліп қалар ма екен, яки біреуді басып кетіп жазым болар ма екен деген ойдан тамырына қан қатып қалған сияқты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оның үстіне Губернатор көшесі мен Казарма көшесінің бұрышында тұрған полицей Тұрарға қарап, тоқпақтай жұдырығын түйіп, әлдене деп ақырып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Не дегенін түсіне алмады бала. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ жақсылық емес екенін діттеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Губернатор көшесімен бұлайша тасыраңдап өтуге тыйым салынған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Елден келген салт атты, арбалы қазақтар, есек арба жеккен қала саудагерлері бұл көшемен жүре алмайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Білместік істеп жүре қалса, дүре жеп, айып төлеп, әбден машақатқа ұшырайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Екі оттың ортасында қалған Тұрардың тұла бойын қара тер селдеп кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Міне, Губернатор бағына да жетіп қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тәкаппар қаракөк емендер қазір қараң-құраң етіп қалып жатыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Крестері жарқ-жұрқ етіп кафедральды собор да шалықтады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Құдай үйінің» тұсынан өткенде құлдық ұрып, шоқыныңдар,– деп ескертер еді Приходько мырза балаларына. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тасыраңбай Аркаша әкесінің әлгі ескертуін ұмытып кеткен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Наташа байғұс өлеусіреген көзін сәл-пәл ашып, ерні жыбырлап, шоқынған белгі танытты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Приходько мырза шоқынуды өз балаларына тәптіштеп тапсыра тұрып, Тұрарға да емеурін танытқан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тұрарка, сен де шоқына сал, пайдасы болмаса, зияны жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Ия, құдай, әкемді дарға асылудан сақта», – десең, мүмкін құдайдың құлағына шалынар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қазір «құдайдың үйі – кафедральды собор» жарқ еткенде Приходько мырзаның айтқаны есіне түсті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ ат басымен алысқан қолдар бос емес еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әрі десе шоқынуға Тұрардың дәті бармады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Үш саусағыңды бүрістіріп, мандайың мен екі иығыңа тигізе салу, әрбірден соң, қиын да емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ соған қолың бармайтын бір құдірет жүректе тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оның не екенін ешкім де білмейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұсылман болып, Аллаға жалбарынуы да жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал Приходько осымен бір-екі рет шоқын деп емеурін танытты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рас, әзір қинаған жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қинаса қайтпек? Шоқынбасам – әкемді дарға асатын шығар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сөйтіп, дар мен ар арпалысқа түсті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Гимназияның еңселі екі қабат сарғыш үйі де көзге шалынып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді болмаса пәуеске лағып кететін түрі бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аркаша арқасы ұстаған бақсыдай екіленіп алған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Екі жиреннің делебесін қоздырып, қиқулап келеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әттең, әкесі түрмеде жатып тәуелді болмаса, Тұрар қазір бұл есірікті не де болса қамшының астына алар еді, амал жоқ... Бір жағы қорқады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бір жағы, баламысың деген, әйтеуір айтқандарын екі етпей орындай берсем, көкеме көмегім тие ме деп ойлайды, көкемді түрмеден босатар деп үміттенеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аркаша тағы да айқайлай бергенде, Тұрар пәуескенің алдыңғы жақтауына аяқтарын тіреп тұрып, аттардың басын шалқалап, шірене тартып, шынтағымен ұлық баласын итеріп жіберді де, алара бір қарады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл қараста түпсіз, тұңғиық ызаның ізі жатыр еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Анау мұны сезген болар, қайтып үндемей қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оның үстіне қарындасы шырылдап етегіне жармасты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қос жирен бастарын шұлғып, қайта-қайта пысқырынып, жай желіске түсіп, бірте-бірте мүлдем тоқтады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бүйірлері солықтап, қара терге малынған жарау жирендер жас балаға бас бергенде, күшке көнгендіктен емес, хайуан да болса, келер жері осы мөлшер, гимназия алды екенін сезгендіктен аялдаған сияқты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Наташа Тұрарға риза пішінмен, әдемі алақандай көздерін бір төңкеріп тастап: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Рақмет, Тұрар, мен енді жаяу-ақ жетемін, – деді пәуескеден түсіп жатып. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Кешке екеуміз сабаққа отыратынымызды ұмытпа. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аркаша бұртиыңқырап түсті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Болашақ әкіреңдейтін әкімнің пішінін әлден танытып: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сабақтан қайтар уақытта кешігуші болма! – деп бұрқ етті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Приходько мырзаның гимназия баспалдағымен өрлеп бара жатқан баласының соңынан қарап біраз тұрды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бір сәт өзі де сол тепкішекпен көтеріліп, гимназияға еніп бара жатқандай елестеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әттең, ондай атты күн қайда? Гимназияға мұны кім жолатады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жан-жақтан ағылып келіп жатқан шәкірттердің арасынан ара-тұра қара домалақ қазақ балалары да кездесіп қалады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Демек, қазақтың да оқуына болады екен ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осыдан небары бір жыл бұрын, 1904 жылы осы ерлер гимназиясын Михаил Васильевич Фрунзе бітіріп кеткенін Тұрар әзір білмейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол әрине өзінің талай жыл өткеннен кейін Түркістан Советтік Республикасының басшысы болатынын, сонда Фрунзе сынды қаһарман қайраткермен қоян-қолтық қызмет істесетінін де әзір сезбейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Иә, Тұрардың Фрунземен кездесетін сәтіне дейін әлі он бес жылдай уақыт керек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл уақыт ішінде екеуі де талай-талай от пен судан өтеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қазір Михаил Васильевич Фрунзе нағыз революционер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал Тұрар болса... Приходько мырзаның ат айдаушысы, қора сыпырып, отын жарып, су тасиды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрағы – түрме, қожасы – гимназист Аркаша. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кеткісі келмейді, бәлкім бұған бір қайырымды жан: «Әй, бала, сен неге оқуға бармай отырсың айда тез класқа бар, әне қоңырау соғылды», – деп айтатындай қиялға кетіп пәуеске тепкішегінде тұрып қалады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жарау жирендер баланың қиялын қостағандай құлақтары жығылып, бастары салбырап, көздерін жұмып, мүлгіп тұрады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Гимназияның жапсарлы есіктері айқара ашылған, екі босағада екі діңгек салтанатпен сән беріп тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сен кімсің деп тексеріп жатқан ешкім жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ішіне кіріп көрмекші де болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ аттар әлденеден үркіп қашар деп сескенді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сақалы беліне түскен, басында жез оқалы фуражкасы бар қарт кісі баланың басындай жез қоңырауды қағып есіктің алдына дейін шықты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірлі-жарым кешіккен шәкірттер жүгіре басып, ішке енді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Е, бұлардың ішінде пәуескемен келмей, жаяу жүріп кешігетіндері де бар екен ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонда біздің Приходько мырзаның балалары ең құрметті шәкірттер болғаны ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осы әлгі Аркашаны ашуландырып алмадым ба? Ол қастасса тағы бәле». |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аркаша сабақты ала-құла, жүрдім-бардым оқиды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кейде тәп-тәуір болып қалады, кейде жаман баға алғаны үшін әкесінен таяқ та жеп жүреді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Әттең Аркашаның орнында мен оқыр ма едім, – деп армандайды Тұрар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Кітаптан бас алмас едім». |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бала қиял, балапан қиял гимназияның ішін ойша шарлады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ сырты салтанатты ғимараттың іші қандай екенін көз алдына елестете алмады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көңіліне Бесағаштағы Ахат атаның бала оқытқаны орала береді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жыртық үйдің киізсіз еденінде шөкелеп отырған балақайлар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ахат ата өзгелер құсап балаларды ұрып-соқпас еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар содан мұсылманша әліп-би танып қалған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бір сот мына зәулім үйдің төрінде Ахат ата тұрғандай, оның алдында жаңағы жез түймелі пешпет киген балалар шөкелеп отырғандай көрінер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Ау, олардың арасында мен неге жоқпын», – деп көңілі елегізер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Осында қазір кіріп барсам: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сен кімнің баласысың? – деп сұрар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Рысқұлдың баласымын, – деймін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– А-а, Рысқұлдың баласымысың? Бір болысты өлтіріп, қалғандарын тағы жоймақ болған Рысқұл ма? Онда жарамады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сені оқыта алмаймыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Түрмеңе қайта ғой», – дейді мұғалім Ахат бейнесінде. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ахаттан басқа мұғалімді көрмегендіктен өзгені қиялына келтіре алмайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осылай отыра берер ме еді, қайтер еді, әлгі жез қоңырау қаққан, жез фуражкалы шал шіңкілдеп ұрсып баспалдақпен төмен түсіп келе жатыр екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сөйтсе, жарау жирендер қарап тұрмай, әдеп сақтамай, тезек тастап тұр екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шіңкілдек шал жеткенше делбені қағып, қалғып-мүлгіген аттарды лезде қосаяқ қақтырып, Тұрар пәуескені бұрып ала жөнелді. |