Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ағайынды Бердіқұл мен Рысқұл тары суаруға шыққан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ағайынды үшеудің кенжесі Молдабек кедей ауылдың қой-ешкісін күн бойы бағып, діңкелеп келген соң түнгі суға алып шығуға ағалары обалсынды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұлға салса, тары егіп, торғай қорып жүргісі жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Есіл-дерті Дәу-Бабаның ар жағында жатқан Иірсуда. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Иірсу – Ақсу-Жабағылының қақпасы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол жерді де Дауылбай жайлайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Иірсу – шұрат жайлау. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жан-жағы тау. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тауға шығып кетіп, тастан-тасқа секіріп кекілік іздегеннің өзі не ғанибет! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жылқайдар Дауылбайдың жылқысын бағар еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Егер әкесі жылқы бақпаса, Рысқұл атқа мұнша есі кетіп құмар болмас та ма еді, түнде түсінен, күндіз ойынан ат кетпейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сенің түбіңе осы ат жетпесе неғылсын, – деп ренжуші еді әкесі кейде. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Марқұмның сол айтқаны кейін келгендей де болды... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Еркіне салса, Рысқұл тас басып, тау асып, кең әлемнің аясында, Ақсу-Жабағылының саясында, ну орман мен жасыл жайлаудың төрінде жүруді армандай аңсайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Иірсуға кетпекші болып, бір-екі рет оқталып еді, ағасы Бердіқұл жібермей қойды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жылқайдар дүние салмағанда, Рысқұл бүйтіп кетпен арқалап, тары қорып, су суарып жүрмес те еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Басында бостандығың бола тұрып, балақ түріп, балшық кешкеннен гөрі, байдың жылқысын бағып, күні-түні ат үстінде жүрген артық сияқты көрінеді де тұрады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дүние шіркін, қилы-қилы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Біреу жарлы, біреу бай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дауылбайдың жылқысы Алатаудың алқымын түгел алып жатыр, ал Рысқұл сияқты ер-азаматта аяқ лау боларлық жаман тай да жоқ еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осы жақында ғана Корниловкадан өткен солдаттардың бракқа шыққан бір атын амалдап қолға түсірген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әскери ат ақалтеке шалыс, мойны құрықтай, аяқтары сидаң жылқы еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аз күн жем беріп, жоңышқаның көрпесіне арқандап байлағаннан кейін ақалтеке атырылып шыға келді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бісміллә деп оны Рысқұл көкпарға да салып көрді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Додаға жоқ, шабысқа шайтандай жүйрік екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әке байғұс бала қызығын көрмей ертерек өтті-кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Балаларым Әлімбек батыр бабасындай күштілерден қорықпайтын, мықтылардан ықпайтын асау болып өссе», – деп армандаушы еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жылқайдардың әкесі Әлімбек Түлкібас дуанына аты жайылған айтулы батыр, шабандоз, палуан бопты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ жалғыз атты кедей екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал Жылқайдар можантомпай, момындау кісі еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Батырдың баласымын деп шіреніп отырмай, ағайыны Дауылбайдың қызметіне кірген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кісі есігінде жүрудің не екенін білген соң барып: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Екі дүниеде бір-ақ тілегім бар, балаларым кісі есігін кермесе екен, – деумен болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алғаны Айтолды бәйбіше төменгі Таластағы кедей Ойықтың қызы еді, сонан өзі енді тұра алмастай қатты ауырып жығылғанда: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Айтолды-ау, саған айтарым, мына үш баланы байдың босағасына телміртпе. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мен олай-бұлай боп кетсем, Кемербастаудағы ағайындардың арасына барыңдар! Ахат ініме сәлем айт. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ешкімге күні түспей Қарақойынның құнарынан несібесін теріп жеп жүр ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Менің артымда қалып бара жатқан үш балама бір тоқымдай жерді бәсірелікке берсін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ешкімге кіріптар болмай сол жерден бұйырғанын алып-жеп көріңдер, – деп еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ахат Жылқайдардың аманатын ада қылмай, адал орындады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Обалы не керек?! Жылқайдардың жесірі мен жетімдеріне Қарақойынның қара бұйра топырақты жерінен бәсіре бөліп берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шынтуайттап келгенде Қарақойынға Жылқайдар балаларының ортақ болар жөні де, жолы да бар еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бабалары Әлімбек батыр аз ата Алсай баласын қанаттыға қақтырмай, тұмсықтыға шоқыттырмай, шонжар тұқымдармен иық тіресіп өтті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мына қазіргі Дауылбай болыстың әкесі Құлжабай датқаның өзі Әлімбектің айбынынан мысы басылып, жүні жығылып Тұрар еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сөйтіп, бұл шұрайлы Қарақойынға Әлімбек және Соқыр батырлардың арқасында қол жеткен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әйтпесе, аз ауылдың өмірі алдына салып айдаған малы жүзге жетпеген, жүзге жетсе күзге жетпеген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көбінің-ақ «үрерге иті, сығарға биті» болмаған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Соқыр – Әлімбек батырдың немере інісі болатын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шын аты Керімбек еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонау Меркеде Сыпатай батырдың асын бергенде қырғыздан келген Теке батырға қарсы сайысқа шығар исі қазақтан ешкім табылмай иә аруақ, иә құдайлап Керімбек жұлқынып ортаға шыққан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Өлсем – құным сұраусыз! – деп айқай салған дейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– О, бұ кім? Бұ қай бала! – дескен ел аталары. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бұ Түлкібастан келген Шымыр-Шілмембет Керімбек! – дескен жұрт. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонда дүйім ел: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бәйдібек! Бәйдібек! – деп ұран тастапты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бәйдібек баласы болған жер «иә, құдайлап» жүріп Керімбектің төсін тоқыммен тартып байлап, қолына найзадай ұзын айыр бақан берген екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Айыр жағын оң қолының қарына тіреп алып, құж-құж құйқалы басын орамалмен шарт түйіп, астына апай төс, жуан бел қарагер алпауыт ат мініп ортаға ойнақтап шыққанда ар жағы Арыс, бер жағы Алматы, Албаннан жиылған жұрт тағы да: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бәйдібек! Бәйдібек! – деп аспан астын азан-қазан қылған деседі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сайыстың серті жаман. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Екеудің біреуі құрбан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Соған екі сайыскер де бас тігеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Теке батыр талай сайыстан ұртын қанға толтырып, аруағы асып, жеңімпаз атанып жүрген кәнігі сайыскер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ортада шомбал қара ат мініп, төбедей болып, асқақтап тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қасы салбырап көзін жапқан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тап-тақыр жала басы шошақтау екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Керекең құсап орамалмен таңбаған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Төсін тоқым орнына ала қыл арқанмен қабат-қабат таңып тастапты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Текенің аруағы асыңқы еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Керекең оның қасында көп қораштау көрінеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ аулақтан атойласып, бір-біріне қарсы, бақандарын ұсына шапқан заматта Керімбек кереметтей өзгеріп кенет күш алып, сескенбей ұмтылды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сайыста адамнан да гөрі ат қатты сасқандай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алдынан жолбарыс шапшып келе жатқандай кілт тоқтап, шегіншектеп кетеді екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Артқы аяқтары бүгіліп, бөксесімен жерге шоңқая жаздап барып, қайтадан бауыр жазып, жер бауырлап көсілгенде ат емес, мысық қарғығандай әсер қалады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол сайыста екі батыр екеуі де бір мезгілде аттарынан ұшып түскен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұндай сайыс, әдетте, сирек кездесетін жәйт екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Теке батырдың қара атының басына бақан тиіп құлаған да, Керекеңнің сол көзі жазым болып ағып түскен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол Сыпатайдың асынан кейін Керекеңнің даңқы ел аузында Соқыр батыр деп таралып кеткен екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Арада жылдар өтіп, енді қырғыздар жағы өзінің атақты манабы Шабданың асын береді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шабданың асында Теке батыр мен Соқыр батыр қайта сайысып, бұл жолы Соқыр Теке батырды ұшырып түсірген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Теке сол аста жан тәсілім болған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қаһарынан қалың ел қалтыраған Құлжабай датқа Қарақойынды аз ғана Алсай ауылынан ала алмаған себебі батыр бабалардың арқасы еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Батырлар да дүниеден өтеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тіршілікте ешкімнен ықпаған ерлер өлімнен ғана өкінішпен жеңіледі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ноқталы бас солай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Соқыр батыр қайтыс болғанда Құлжабай датқаның жандайшаптары Қарақойынды алып қоймақ боп ары-бері әрекет жасайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонда Алсайдың бір ақыны: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тоспаның қыстау салдым бұлағына, |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жоңышқа, ат семірер, құрағына. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жығылса құлан барып жол үстіне |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Құрбақа қарғып мінер құлағына, – |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
деген екен дейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
... Дәу-бабаның күдірейген желке тұсынан алыстағы өрттің жалынындай боп әлсіз алау көтерілді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Таудың тулап тұрған тұлпардай мүсіні мүшеленіп айқын көріне берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алау жалды ат енді кісінеп жіберетіндей шапшып тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді алау тұсынан балқыған алтындай боп толықсып, толқып әсем ай көтерілді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әуелгі екпіні аспанға тау тұсынан атып шыққандай еді, енді баяулап, маң-маң, паң қалыпқа түсті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жердің жүзі сәуледен маужырап қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ай туысымен әлгі бір қою қараңғылықта тау қойнауынан шыққан ащы дауыстар әлсірей бастады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Түннің қарақшы құстары ай сәулесінен болса да қаймығып, қалбаңдап ұшқанда өз көлеңкелерінен өздері сескеніп, тал арасына кіріп кетуге асығулы еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл енді байқады. |