Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Баланың көзінен жалғыз тамшы жасыл жас шығып, кірпігіне ілініп қатып қалған сияқты еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Салиха сонда не шыңнан жасыл жас екенін, не әлденеге шағылысып түсі бөтен тартқанын түсіне алмай, «тоба, тоба!» – дей берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Баланың көкірегінен шыққан кек пен сағыныштың запыраны екенін Салиха да түсінгендей, мелшиіп тұрған Тұрардың маңдайын көтеріп, құшақтай алып, бауырына қысты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жетімегім менің! Жетілерсің әлі-ақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көкесін шақырады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сағынады ғой, қайтейін енді! Мен қақ басты кеше гөр, Тұрар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұзау ембек тұрмақ, қасқыр жеп қойса да, саған енді ұрыспаймын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қу мінезім ғой әшейін... Бірақ көкеңнің атын айтып айқайлай берме, қарағым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Заман жаман... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар Салиханың бауырына басын тығып, көзін сүртті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тағы да тау жаққа қарады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аспара түксиіп тұр екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әділбаев! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мен, – деп елгезек сары бала орнынан ұшып тұрды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алтын жиекті көзілдірік киген егде орыс мұғалім әлгі балаға бурыл басын қисайта біраз қарап тұрды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Не ойлады? Белгісіз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Сен қандай адам болар екенсің? Оқып мандытасың ба? Жоқ әлде сауатсыздықтың сан ғасырлық салты тартып, қараңғы қалпында қаласың ба?» – деп тұрғандай сыңайы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұғалім өзіне сынай қарап қалғанын байқаған жұқалтаң сары құлағының ұшына дейін лапылдап, тұла бойын өрт шарпып бара жатқандай, маңдайы жіпсіп жүре берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұрнын бір тартып, саусағымен партаны шұқылайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Отыр, – деді мұғалім орысшалап. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бала түсіне қоймап еді, орыс мұғалімнің жанындағы қара мұртты қазақ қайталап: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Отыр, – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Айбаров! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мен! – Бадырақ көз, торсықтай қара бала орнынан еріне қозғалып, сүйретіле тұрды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Орыс мұғалім оған да көп тесілді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ тайқы маңдай аса сасқан жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көлшік жағасында отырған бақадай тосырайып, кірпік қақпай қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жамансартов!.. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жылысбаев! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Исабеков!.. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қожабергенов!.. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Нұршанов!.. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сармолдаев!.. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тоқбаев!... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
...Мектептің терезесі тау жаққа қараған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Терезе алдындағы сүңгі теректер мүлгіп қалған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұғалімнің шақыруын олар да күтіп тұрғандай, алтын сары жапырақтары болар-болмас діріл қағады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әуеде күмістей жалтылдап мизам ұшып жүр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кейбіреуі шұбатылып барып теректің бұтағына ілініп қалады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Соноу алыстағы Талғардың бауырында да сары-ала күзде осындай ақ жібек ұшатын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар әкесінен: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Көке! Анау ұшып бара жатқан не? – деп сұрар еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ол аруақтардың рухы, – дер еді әкесі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– А-а, – дейтін бала «аруаққа» да, «рухқа» да аса түсінбей. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қазір терезеден мизамды керіп әкесін еске алды, «Шынымен өлгені ме? Өзі айтқандай, мынау соның рухы ма? Дәл менің тұсымдағы бұтаққа ілініп қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Менің мектепте қалай отырғанымды көргісі келді ме екен? Жо-жоқ, ол емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол тірі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол өле қоймас. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жо-жоқ!». |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қырғызбаев! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ешкім орнынан тұра қоймады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қырғызбаев! – деп дауысын қатайта қайталады орыс мұғалім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ешкім тұрмады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Балалар бірі үрпиіп, бірі таңданып жан-жағына қарасты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қырғызбаев бар ма? – Бұл жолы орыс мұғалім тіпті айқайлап жіберді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар терезе алдындағы теректен көзі еріксіз тайып кетті, айқайлаған үн құлағына енді жеткендей, мұғалімнің кімді шақырып тұрғанын түсінбей, жан-жағына қарай берген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонда қара мұртты қазақ мұғалім Тұрарға қолын шошайтып: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әй, бала, Қырғызбаев сен емеспісің? – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонда барып санасын көмескі бір сезік селт еткізді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ә, иә, мен... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мектеп меңгерушісі Иван Владимирович Андреев пен мұсылман пәнінің мұғалімі Әліпбек жазда балалардың тізімін ала барғанда Қырғызбайдың үйінде осындай бір түсініксіз жағдай болып еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол қайталап тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Иван Владимирович көзілдірікке сенбегендей алтын жиек көзәйнекті қоңқақтау мұрынының үстіне нығарлай түсіп, Тұрарға таяп келіп, ұзақ қадалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Да-с, – деді баланың сәбиге тән емес, ерекше байсалдылығын аңдап алып. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жасың нешеде? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Он бірде, – деді Тұрар таза орысша. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Басқа балалар бұған енді бұрынғыдан бетер таңдана, ауыздары аңқайып қарап қалған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– «Бірінші сынып үшін он бір жас ересектеу, – деді ішінен Иван Владимирович. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бірақ он беске келгендер де отыр ғой осында. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал мына балада бір құпия бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Не екен? Бұл орысшаны қайда жүріп үйренген?». |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұғалім үнсіз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бала үнсіз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сынып сілтідей тынып қалған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осындайда тағдыр шешіледі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Түйіннің ұшы қазір мына орыс мұғалімнің қолында. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Осы сен шыныңды айтшы, шырағым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рас Қырғызбаевпысың?» – десе бітіп жатыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ар жағын жасыра алмайсың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Меркенің приставына бір сыбырлап қойса болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қош бол, мектеп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Содан соң қой бағып, бұзау бағып, анадан қанша асыл тусаң да, білімсіз болсаң, топастау тор шолақтың санатында салпақтап ғұмыр кешесің. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Білім жоқ жерде қиял – қысыр, арман – ада. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Түрмеде ашылған аз ғана сауат бір мысқал болса да сары алтындай салмақты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ ендігі жерде мектептен шығып қалса, сол бір мысқалдың өзі қат-қат тозаңның астында қалмақшы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Балалар, – деді орыс мұғалім шәкірттерін түгелдеп болған соң, – сендер бұл Мерке – Мерке болғалы осында тұңғыш рет түземдерге арнап ашылған мектептің алғашқы қарлығашысыңдар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қадамдарың құтты болсын! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әліпбек оның сөзін қазақшалап шықты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әулие-Ата оязының бұйрығы бойынша ашылған осы мектепке қазір небары жиырма бес бала келіп отырсыңдар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұрын мұндайды көрмеген қазақ, қырғыз, өзбек – көпшілігі балаларын оқуға беруден қорқады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Онысы бекер, әрине. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл олар ойлағандай «кәпірдің» шоқындыру оқуы емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сендер бұл мектептен Әліппені үйренесіңдер, хат танисыңдар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Одан соң тарих, ана тілі, орыс тілі, география, арифметика сияқты ғылымдарды меңгересіңдер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сөйтіп, өз еліңе қызмет ететін, халыққа сәуле шашатын азамат болып шығасыңдар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Іске сәт! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Содан соң, Иван Владимирович балаларға өзін, мұсылманша оқу ұстазы Әліпбекті, арифметика пәнінің мұғалімі Александра Сергеевнаны таныстырды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол кісі Иван Владимировичтің жұбайы еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ мектеп меңгерушісі ол жағын түсіндіріп жатпады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Өзің жаздың ба? |