Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Иә, – деді Тұрар орынан тұра беріп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мұны қалай түсінуге болады? – «Аспара» – таудың аты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал «Қызыл Жебе», «Көке» дегендерің не? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– «Қызыл Жебе» деген ерен жүйрік жылқы еді, Иван Владимирович. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ауылдың балаларымен жалаңаяқ жаяу жарыста мен де жүйрік болдым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Содан мені балалар Қызыл Жебе деп атап кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал «Көке» дегенім сол Қызыл Жебеге мініп көкпар шапқан кісі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жазуың өте сұлу, Қырғызбаев. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұны кімнен үйреніп жүрсің? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Наташа деген орыс қызы үйреткен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Иә, бауырым, саған бірінші сыныпта отыру, әрине, іш пыстыратын жұмыс. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Амал не, бізде әзір екінші сынып жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ сен дандайсып кетпе. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– «Қайталау – білімнің анасы», – деген бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әрі десе мектепте сабақ жүйелі түрде жүреді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кәне, тақтаға шықшы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар тақтаға шыққанда бүкіл сынып тына қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Не болар екен?» – деген сұрақ бәрінің көзінде жазулы тұрған сияқты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тақта алдында тұрған баланың тұрқына, тұла бойына қарағанда басы үлкендеу сияқты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шекелігі шығыңқы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көзінің алақ-жұлағы жоқ, бек сабырлы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оның бет-әлпетінде сәбиге тән мүше тек ерні ғана еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қалыңдау келген үлбіреген еріннен нәрестелік табы кетпеген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бор ал, – деді мұғалім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жаз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жоғарыдағы әріптерді қайталап жаз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бала оң қолын көтеріп, «А» деген әріпті әдемілеп, мұғалімдікінен айнытпай сызып жатқанда, арт жақтан жырқ-жырқ күлген дауыс шықты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұғалім көзілдірігін қолымен демеп тұрып, әлгі күлегешке: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тұр орныңнан! – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тайқы маңдай, бадырақ көз қара бала сүйретіліп әрең-мәрең тұрды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сен, ұмытпасам, Айбаровсың ғой? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бала «иә» дегендей басын жалқау изеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Неменеге күлдің? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жәй әншейін, ананың шынтағын қараңызшы, – деп Тұрарға қолын шошайтты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көне пешпеттен байғұс баланың шынтағы көрініп тұр екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Оның несі күлкі, – деді Иван Владимирович. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Орыстың Ломоносов деген асқан ғалымы өткен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кедейден шыққан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Немістің бір менмен профессоры бірде Ломоносовқа дәл сен құсап қолын шошайтып күліпті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ломоносов: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Неге күлесіз? – дегенде әлгі неміс: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Шынтағыңыз жеңіңізден жылтыңдап қарайды, – депті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жоқ, шынтақ жеңнен жылтыңдап қарамайды, оған надандық үңіліп қарайды, – деген екен Ломоносов. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кәне, Айбаров, тақтаға енді сен шыға ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Атың кім, сенің? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Атамырза. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ал кәне, Атамырза. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қырғызбаевтың қалай жазғанын көрдің ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тамаша. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оған мен «бес» деген баға қойдым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мә, қолыңа шүберек ал. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қырғызбаевтың жазғанын өшір. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Атамырза шүберекпен айбақтатып ары-бері сүртіп еді, тақта тазара қоймады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Атамырза сидиғандау бойшаң еді, үстіндегі қара костюмі су жаңа, фасондап тігілген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қолын ебедейсіз ербеңдетемін деп жеңіне бор жағып алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тазара қоймағанына ызаланып тақтаға түкіріп-түкіріп жіберіп, қайта сүрте бастағанда, балалар ду күліп жіберді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тақтаның беті бұрынғыдан бетер айғыз-айғыз болып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бетін ешкім қағып көрмеген саудагердің асау мінез баласы аяғын тепсініп: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Неменеге ыржақтап күлесіңдер! – деп айқайлап жіберді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Е, бауырым, күлген қандай екен? Ұнамайды, ә? – деп Иван Владимирович шүберекті алып тақтаны өзі сүрте бастады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Атамырза «А» деген әріпті арбитып, арық түйенің өркешіндей етіп әрең сызды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Отыр, – деді мұғалім селқос қана. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрарды мақтап, мұны мақтамағаны Атамырзаға ұнамады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дүние-дүние болғалы бері адамның алға аттаған адымы ұдайы кедергі көріп келеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Адам баласының бүкіл өмірі – кедергіден аттап өту. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Адымың ұзарып, алдағы асуды ала берсең, адымы қысқа, асу аса алмас басқа біреу қызғана бастайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шалғайыңнан алып, аяғыңнан шалғысы келіп тұрады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жаңа мұғалім Тұрарға «бес» қойып, Атамырзаға «екі» қойғанда, Атамырза өзінің өресіздігін кінәлаған жоқ, Тұрарды кінәлады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ішіне қызғаныш оты кіріп кетті де, күншілдік қара көздігін қайрай бастады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол шуға шыдай алмай біздің қарауыл жандарына жүгіріп барды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бір сәтке біз бақылаусыз қалдық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Федорға қарап едім, басын шұлғып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Адым жаздырмас қара темірді қақырата үзіп жіберер күш-қуат бітіп кеткендей алға ұмтылдық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ қара темір үзілген жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әйтеуір бір ғаламат қайрат бізге қанат бітіргендей, қос аяқтап қарғып, үш-төртеуміз мылтық үймесіне жете жығылдық-ау, атасына нәлет... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сақыр-сықыр дыбысқа жалт бұрылған пәкене қарауыл: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Құрыдық! – деп жан дауысы шыға шыңғырып жіберді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Карташылар жай түскендей состиысып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мылтық қолға түскен соң біздің әруағымыз асып, қару кезеніп, шүріппеге қол салсақ, тек шық-шық етеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Айдауылдардың бастығы жалпақ даланы жаңғырықтыра қарқ-қарқ күледі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бізге саусағын шошайтып, шалқалап тұрып қарқылдайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дүниеде бұдан өткен қорлық жоқ, Тұрар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Құдай басыңа мұндай қорлықты еш заманда бермесін, құлыным. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Менің шашым сол сәтте түгел ағарып кетті білем. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қазір көрсең танымассың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шаш, шіркін, сонда аяз қарып, қырау тұрғандай болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Айдауға кетсем де, әйтеуір бір оралармын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар сынды құлынымды бір көрермін деген үміт жанға сеп еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді сал үміт біздің Бесағаштағы білте шамдай жалп етіп сөнді де қалды, құлыным. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Есіңде ме, Бесағаштағы жеркепенің есігін біреу ашса, шырағдан жалп етіп сөніп қалушы еді ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Үйге кіріп келген кім екенін біле алмай, соқыр адамдай: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бұ қайсың-ай? – дейтінбіз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мен ғой, – деуші еді кейде Ахат атаң. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мен ғой, – деуші еді кейде Молдабек көкең. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Е, бізбіз, – деуші еді кейде Шыныбек атаң. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кейде Қорған, кейде Үсіп, кейде сенің құрдастарың Арман мен Оразбақ келер еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Олар келгенде, шамның сөніп қалғанына ренжімей, қайтадан шырпы тұтатар едік. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оттық қайтадан жанғаны қандай жақсы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал бұл жалы сол от соңғы рет сөнгендей еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Айдауылдар бастығы пәкене Петяға: |