Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Аппақ қар, аш қасқыр, оу, оу... Аппақ қар, аш қасқыр, оу, оу... |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Бақытжанның әні: Апам-ай, апам, апам-ай... Жалғызың қор боп қала ма-ай. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Апам-ай, апам, апам-ай... Енді қайттім қорқам-ай... |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Қорқып-үрку сезімдері өлген, іштеріндегі ең ер жүрек, ең қатал Аманжан қолғабын шешіп стақан жасады да өтірік арақ құйып, тост көтерді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Ал енді, жолдастар, қасекеңдердің бізді ұмытпай, еларалап, шаруашылықпен, халықтың тұрмыс-халімен танысқаны үшін, жас өспірім жастарға жасаған әкелік қамқорлықтары үшін; |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
осы қасекеңдер болмаса таңымыз атар ма, күніміз шығар ма еді, өзімізді ап деп асап қоярын біле тұра мақтамасқа амалымыз бар ма? |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Ал, ағалар, сіздер үшін алып қоялық! |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Шығыстан, Айыртаудың оңтүстігінен таң білінді! Шығыстан, қыземшектенген қарлы төбелердің ар жағынан сызат берген айналайын таң, құланиектене ағараң тартты. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Ағараң тартып, түн пердесін сыпырғанша, тамағы кеберсіп, дауыстары қарлыққанша ән салған үш жігіт бір үйір аш қасқырды хормен шығарып салған. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Сонда жігіттер қаз-қатар трактор табанына шығып тұрып айтқан ең соңғы трио ән мынау еді: Болдық қой бар өнерді тауысқандай; |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
мерт болдық айға шауып арыстандай, ат жалын тартып мінген бұла шақта, Шықылықтап көзге түстік сауысқандай, уа, сауысқандай, тра-та-та, ха-лал-ай, сауысқандай немесе арыстандай... – Интересно,– деді Бақытжан. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Бүгінгі қасқырлар жемейді, бірақ масқара қорқытады. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Ура, таң атты! Бәрі құлақшындарын Аспанға атып, уралайды. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Бәрібір батыр атағын бермейді, – деді Аманжан мұңайып. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Өйткені біздің ерлігімізді көріп тұрған ешкім жоқ, – деді Бақытжан. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Көріп тұрса да бермейді, – деді Аманжан. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Өйткені біздің де, трактордың да қанаты жоқ, жоқ... ешқашан да ұша алмаймыз. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Ұшу үшін туатындар бар. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Біз – бауырымен жорғалаушылармыз. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Иә, таңның атқаны даусыз еді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Түні бойы жемтік аңдығандай қыдиып жігіттердің зәре-құтын алған аш бөрілер құйрықтарын бұтына қысып, таудан асып, қаша ұзай кеткен. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Дегенмен аш қасқырдың да пайдасы тимей қалған жоқ. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Алтайдың қырық градус суығында қасат қар, ақырған аязда үсікке шалдырмай, таң атқанша арпалыстырып, ән салдырған. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Пенде дегенің итжанды емес пе, «адам үш күнде көрге де үйренеді» деген осы, таудың қақаған суығы мен тілі жалақтаған бөрісінен кезек қорғанып, тағы бір күнді қарсы алған. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Бірақ алда әлі де ұшы-қиырсыз күрес күтіп тұрған-ды. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Түндегі дүрдараздықты қасқыр жеп кетті де, тек сол бір өзара түсінбеушіліктің куәсі іспетті, аппақ қардың бетінде мұрындарынан аққан қып-қызыл қан қатып жатқан. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Көзге күйік қылып, көңілге қаяу салдырмайын деді ме, Нұржан аяғымен теуіп-теуіп, қармен көміп тастаған. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Әрине, алғашқы сөз: «Енді не істейміз» деген сұрақтан басталды. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Қырау басып, мұздап тұрған трактордың шынжыр табанын тепкілеп, әр тетігін шұқылап, бас-басына шыр айналып шықты. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Қарным ашты,– деді Бақытжан әдетінше. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Оның ойланбай айта салар әр сөзі шаншудай тиер Аманжан мырс етіп, мысқылдай күлді де: – Шошқа өлгелі жатса да, қорс еткенін қоймайды, – деп темекісін тұтатты. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Нұржан сым темірдің басына шүберек байлап, алау жасап әлек. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Тракторды қыздыру үшін екі кубометр отын, сақылдап қайнаған екі-үш шелек ыстық су керек, – деді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Ауылда, үйдің іргесінде тұрғанда құдайдың зорына от – Алдырушы еді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Итаяқ болып қалды деші. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Бақытжан уайым білдірді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Солярканы жылытып алсақ бірдеме болар еді... – Құр сөзбен трактор қыздырылмайды. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Давайте іске кірісейік. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Аманжан май жүретін жез түтіктерді ұстап, жабысып-жабысып тұрған қарын сыпырып тазалап, алақанымен жылыта бастаған. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Дүниедегі жамандық пен жақсылықты жұрттан бұрын көретін көреген Бақытжан тағы да айқайлап жіберді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Ананы қараңдар! Тал өсіп тұр!– Ол нұсқаған жаққа жапатармағай жалт қарағанда кеше апақ-сапақта байқамаған екен, бұлар қонып шыққан таудың теріскейінде тарбая өскен талды көреді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Бұл «Ішкері жаққа» өткелі алғашқы кезіктірген ағаш еді, сүреңсіз өмірдің көз сүріндірер тұңғыш қарайғаны болған соң ба, қысқы жолаушылардың есі шыға қуанғаны рас-ты. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Тәулік бойы нәр татпай, сілікпесі шыға шаршаған, зықысы кетіп жаураған жігіттер дәл қазіргі сәтте әр ербиген бұта, ербең етер жан-жануар көрсе, мың жасары хақ еді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Тіпті біле білген адамға түндегі қасқырдың өзі ес болды. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Жарықтық күннің құлағы Айыртаудың иығынан қылтиғанда бұлауға түсіп қалжа жегендей, әлгі қалжыраған жігіттеріміз қағанағы қарқ риза көңілмен алақайлап еді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Айналайын, Күн! Жүр, Баке, – деді Аманжан қолына балта алып, – жүр, қасат қардың бетімен еңбектеп барып, анау талды отындыққа қиып әкелейік. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Үйден шыққанда тракторист едік зіңгіттей-зіңгіттей, одан Қоңқай мемлекетінің тұтқыны болдық, одан түні бойы қасқырларға концерт қойып, артист болдық, енді міне альпиниске айналдық... – деді Бақытжан. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Енді бір күн далада қалсақ, кері маймылға айналып кетеміз, саспа, – деп арқасынан қақты Аманжан. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Тіпті соның өзі жақсы. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Кейде адам болып жаралғаныма өкінемін де. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Адам болып жетістіріп жүргенің шамалы еді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Айда, кеттік. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Бақытжан барғысы келмей қипақтап аз-кем тұрды да, досының алая қараған көзіне көзі түсіп, әлгі ойынан лезде айныды. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Боран соғып, әбден беріштеп, шегеленіп қалған қар бетімен тау басына қарай жорғалай жөнелген екеуінің соңынан үнсіз қарап ұзатқан Нұржан: – Жақсы, жігіттер! – деді күбірлеп. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Өзі трактор кабинасын ақтарып, асай-мұсайын әзірлей бастады. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Қар бетінде қарайған екеудің жылжығанынан тайғанақтап төмен сусығаны көп. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Жел үріп, жылтырата қатырған тайғақ тым қатыгез, тым қазымыр еді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Алда келе жатқан Аманжан бейне бір альпинистер секілді балтамен ойып шұңқырлап, басқыш жасайды да, табанын тіреп, ізін басқан Бақытжанға белбеуін лақтырады. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Ол қатарласқан соң, тағы да алға, құзар тауға шабуылдайды да итпектеп өрмелейді... Екеуі де алты айрығынан тер сорғалап ыстықтады. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Өне бойынан бұрқырап бу шығады. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Ойдан қараған кісіге өртеніп тұрғандай-тын. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Картерді шұқылап, екі досының қимылынан көз жазып қалып еді, бір нәрсе дәл жанынан төмен қарай сонау шатқалға зу етіп ағып өтті. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Ол не болды екен деп ойлап үлгергенше, жоғарыдан дауыс естілді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Қолаба, лаухи, ынжық. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Жат солай сай табанында! Аманжанның лақтырған белбеуін қақши берем деп оқыстан айрылып қалған Бақытжан айнадай жарқыраған қар бетіне жұп-жұмсақ құйрығы тиген соң, қол шана тепкендей сырғанап кеткен екен. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Анау оған қарап алаңдамады, дұрыстап тұрып балағаттады да, өзі өрмелей берді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Бұдан соң өр жақтан тағы да дауыстады. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Нұржан, ау, Нұржан, сен оған назар аударма, өзі келеді ит болып, бойында шыбын жаны болса. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Балтаның даусы естілді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Ол талға есен жетіп, қия бастаған екен. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Бұдан соң буда-будабұтақтықұшақтағанолоқтайзымырап кеше трактор шиырлап қазып тастаған қазан шұңқырға гүрс ете қалды. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Нұржан серігінің ептілігі мен қапшағай шапшаңдығына таң қалды әрі шын көңілінен риза болды. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
«Есірік болмай, ер болмайды» деген сөздің жаны бар. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Тоңазыған жас тал бықсып тұтана қоймады. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Үстіне ептеп еріп, мөлт-мөлт тамып тұрған солярка тиген соң ғана жылбысқылана жанғансымақ болған. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Әлгі отты трактордың құйрық жақ астындағы бакқа қойып, мыжырайған май-май шелекке толтыра қар нығады да, әлгі болар-болмас түтінденген оттың жанына тақады. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Мұнымыздан түк те шықпайды, – деді Аманжан. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Солярка жібіген соң үстіне құйып, менің пиджагымды жағайық. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Сендердікінен гөрі ескілеу ғой, – деді Нұржан. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Анау ляухидің тонының ішіне киген желеткесі бар, – соны қоса өртеу керек, әйтпесе бір шелек қарды қайнатып, салқындатқышқа құю мүмкін емес. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Ең әуелі оның өзін шақырып әкелу керек. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Келеді өзі! – Зілдене айтты. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Бақытжанды не себептен суқаны сүймейтінін Нұржан білмейді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Түнде ретін тауып, сабап та алды. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Дегенмен сен барып шығарып әкел, – деді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Тосып отырамыз ба осылай. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Орнынан керенау көтеріліп бара жатып: – Барсам да тек желеткесі үшін барамын,– деді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Содан соң қолына сүймен алып, секіріп барып қатқан қарға жалп етіп отыра кетіп еді, етекке қарай сырғанай жөнелді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
От жаға алмай күйбеңдеген Нұржанның құлағына сай жақтан баж-бұж еткен дауыс тағы естілді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Бақытжан алда, Аманжан соңында, сүйменді таяныш қыла өрмелеп келеді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Бақытжанның не себептен жан даусы шыққанын түсіне алмады. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Трактор жанына келіп жеткенде желкелей нұқып, ұшырып түсірді де: – ляухи, неғыпбүгежектеп жатып алды десем, бізден жасырып құрт жеп отыр. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Нұржан рас па дегендей оған қарап еді, ұрты томпайып, сілекейі шұбыра жалмаң-жалмаң еткенін көріп шындап түңілді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Ұят екен, – деді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Соғыс болса немесе ашаршылық болса қайтер едің. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Қасқыр да қас қылмайды жолдасына деген қайда? апаң қалтаңа салып берген бір уыс малта қыстан шығарады дедің бе? |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Қызғанғандарың осы болса мә, алыңдар, талап жеңдер, тіпті қарындарың ашып бара жатса мені сойып, қақтаңдар, – деп қалтасынан алған малтаны шашып жіберді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Бірақ Нұржан да, Аманжан да міз бақпады. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Аппақ қардың бетінде бір уыс малта бытырай шашылып жатты. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
маған ол дүлей таулардың ортасында нажағай отымен түскен көк жасынға, жүрегімді ұстарамен тіліп өткен қасапшыға ұқсады; |