Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Құдайға сенсең, құдай сенің тілеуіңді береді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Басқаның шарапаты шамалы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Құдайға сен, бала! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тұрарка, кел, тез оқиықшы Закон Божийді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Періште пейілдес бейкүнә қыз кішкентай досының тұйықтан шығар жолы табылғандай, тез-тез Закон Божийді оқыса, Тұрардың әкесі тез-тез түрмеден босанатындай қуанып, сеніп қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алтын түстес әдемі шашы толқынданып, ақсары жүзі албырап, шашыратқы гүл көздері жәудіреп, бар ынта-ықыласымен жанашыр болған періште пішіндес қыздың мына бір қызба әрекетіне Тұрар да нанып қалғандай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Баланың илігейін дегенін көрген Приходько жүзі жылып, түкіс қабағы жадырап: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Молодцы, – деп бөлмеден шығып бара жатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Приходько – патша тәртібінің құлақкесті құлы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал оның пәруана түсінігі бойынша, шіркеу патша тағының ең сенімді сақшысы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Патшаға қарсы қастандық пиғыл жайлаған адамдар шіркеуге бармайтындардың, құдайға нанбайтындардың арасынан шығады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Олардың жүрегіне дию-шайтан ұялаған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал қазақтың қаршадай баласын, әм зерек баласын христиан дінінің насихатшысы етіп баули алса, онда оның қазақтарға деген ықпалы орыс попының ықпалынан он есе, жүз есе пәрменді болмақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Татарлардың бірсыпырасы, якут-сахалар, тіпті алыстағы жапондардың едәуірі христиан дініне кіріп, шоқындырылды емес пе? А неге қазақтарды шоқындырмасқа? Бұларды қашанғы мылтықтың күшімен, найзаның ұшымен ұстап тұрарсың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл да керек, әрине. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
А дінге, қасиетті православие дініне кіргізсең, уысында ұстау оңайырақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осы саясатты ояз болып, губернатор болып, түбегейлі қолға алмайтыны өкінішті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ничего, православие шіркеуінің адал пәруанасы Приходько мырза түбінен ойлайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осындай ойдың толғағында тебіренген Приходько өз бөлмесінің төрінде тұрған иконның алдына барып қайта-қайта шоқынды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Икондағы құдай-ананың қолындағы нәресте оның көзіне Тұрар болып елестей берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Приходько шошып кетіп, қайтадан жұлқынып шоқына берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар кешкі апақ-сапақта камерасына қайтып келгенде, камерада әкесімен бірге отырған Бронниковты көріп, әрі таңданып, әрі қуанып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– О, Саша ағай, сіз бізге қайтып келдіңіз бе? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Иә, Тұрар, сағындым сендерді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ мені қазір әкетеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сен жоқта көкең екеуміздің бітірген шаруамыз мынау, – деп Тұрардың қолына бір тарақ қағазды ұстата берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар қағазды өлеусіреген шырағданның әлсіз жарығына тосып тұрып, ежелеп оқи бастады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Жетісу губернаторына Верный түрмесінде жатқан каторжник Рысқұл Жылқайдаровтан |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Арыз |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алдағы маусым айында келесі этаппен каторгаға айдалмақшымын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осы себепті Сізден құлдық ұра өтінемін: балам Тұрарды өзіммен бірге ала кетуге рұқсат етіңіз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
25-мамыр 1906 жыл. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Верный қаласы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сауатсыз Рысқұл Жылқайдаров үшін қол қоюшы |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Александр Бронников». |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бала сілейіп тұрып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жанындай көретін адамнан, туған әкесінен айырылатын кез мұнша таяп қалғаны қатты шошытты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мені олар жібермейді, көке, – деп әкесінің мойнын құшақтады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Оны қайдан білесің? – деп Бронников баланың иығынан тартты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Приходько айтты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол мені шоқындырмақшы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шіркеу оқуына түсіремін дейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонда әкеңді каторгадан босатып ала аласың дейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әкең арызданғанмен бәрібір сені оған қосып жібере алмаймыз деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– А, залым! – деп Бронников шекелеп отырып өз тізесін өзі дәу жұдырығымен бір ұрды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сенен поп тәрбиелеп шығармақшы екен ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Не дейді? – деп Рысқұл қос қолымен жер тіреп сілкіне түрегелді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тыныш! – деп басу айтты Бронников. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Шоқындырғаны несі? Енді істемеген қорлығы сол еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қолында өлейін! – деп Рысқұл дес бермеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тыныш! Бәрібір құр кіжінгеннен түк шығара алмайсың, Рысқұл. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Балаға кесірің тиіп кетеді құр бекер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ойланайық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сенен поп жасамағы, әрине, иттік, Тұрар бауырым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Поптың үлкені – Ғапон. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол үлкен иттің кесірінен Питерде мыңдаған адамның қаны төгілді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол үлкен иттің кесірінен, міне, мен елімнен, отбасымнан айырылып, алыста, абақтыда жатырмын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жоқ, Тұрар, сен шіркеу оқуына түспейсің. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шоқынбайсың да. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл барып тұрған масқарашылық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Отаршыл оңбағандардың жексұрын саясаты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал бірақ мына арызды қанағаттандырмауы әбден ықтимал. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ондай жағдайда, Рысқұл каторгаға кетіп, сен қалған жағдайда, Приходьконың қармағынан құтылуға тырыс. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар бауырым, Пішпекке, не Әулие-Атаға барып, қалайда оқуға түсуге тырыс. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сен өте жассың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ жағдай сені есейтті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ерте есейдің, бауырым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл қалада қалма. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Приходько оңбаған сенің санаңды улап, өз халқының жауы етіп баулымақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
О, залым ит! Алданба, Тұрар! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлгі арызға жауап көп кешіккен жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Облыстық басқарма Верный полицмейстірі арқылы мына мәнді жауап қайтарды: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Верный полицмейстріне. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Облыстық басқарма Верный түрмесінде жатқан каторжник Рысқұл Жылқайдаровқа мынаны хабарлауыңызды тапсырады... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оның арызы қанағаттандырылмайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ереженің 120-шы статьясына сай, жасы он төртке жетпеген балалар каторгаға ата-анасымен бірге айдалуға жатпайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осы жауапты хабарлағаныңыз туралы Рысқұл Жылқайдаровқа қол қойдырып, қағазды полиция Басқармасында сақтаңыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Вице-губернатор Осташкин. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
31-мамыр 1906 жыл. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
№ 8465». |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
1906 жылдың маусым айының тамылжыған таңында Рысқұл камерасының құлпы соңғы рет салдырлады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл өзіне жыл жарым мерзім мекен болған тас зынданмен қоштасты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол соңғы рет айқыш-ұйқыш сом темірді терезеге қарады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қуқыл аспанның қиығы көрінді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Беторамалдың көлеміндей ғана қиық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ізбайша тігіп берген шашақсыз орамалдай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аспанның алақандай көлемін көріп, Ізбайша есіне түскенде, Рысқұлдың бүйрегі бір бүлк етті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тым болмаса, қоштаса да алмай қалатын болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді қайтып тірідей көрісуге тағдыр жаза ма, жоқ па – белгісіз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қоштасып, арыздасып қалу керек-ақ еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Құдай қос көрмеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ізбайша жазды деген тілхатқа Рысқұл сенген жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жүрегі құрғыр ит қапқандай қапалы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Суынар, суалар кезі болса да жүректегі сезімді сылып алып тастауға ешкімнің әлі келмейді екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ізбайша мен Түйметайдан көз жазғалы екі жылға жақындады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Олардан айырылу қиын да болса, уақыт өткен сайын бет-жүзі, елесі көмескілене берген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал Тұрардың жөні бір басқа. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Түрмеге түскеннен бастап, түн баласы өзімен бірге болған ұлының иісі әкенің жан дүниесіне қылышпен қырып жусаң да кетпестей болып сіңіп қалған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді сол Тұрармен айырылысатын қиямет-қайым азабы азынап тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бүгін түні бойы ол баласын бауырына қысып жатты. |