Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Амал жетсе, Рысқұл өзінің көкірегін жарып жіберіп, жалғыз жәдігерін қалталы қасқыр сияқты кеудесіне жасырып, алыс сапарға өзімен бірге ала кетер еді, оған айла жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Түні бойы көз ілмей, қиянаттан мұздаған жүрегін жылытқысы келгендей, Тұрардың ыссы басын кеудесіне қысып жатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл түні оған өткен-кеткен хикаяны айтып, мазалаған жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Айтар әңгіме айтылып болған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұлдың керсоқпақ, кескілескен қиын өмірі баласының басында үлкен бір кітап болып жазулы жатыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл оқымаған жан болғанмен, көкірегі ояу адам еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Түрменің ұзақ түндерінде баласын ұйқыдан қысып отырып айтқан сырлары зая кетпес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар енді бір жиырма жылдан кейін ұлы жазушымен дос болып, өз әкесінің басынан өткен шытырман шындықты оған, арман атысындай етіп айтып берер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Содан барын «Қараш-Қараш» туар... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұлдың есіне, Саймасайды атар алдында, бір түп бұта басында отырған кішкентай шымшық түсе кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қар суырған ызғырық жел қос қанатын кеулеп, жүнін қобыратқан сол шымшық тырмысып бұтадан тырнағын айырмай қасарысып қалып еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Балапан, – деді Тұрардың басын мүйізгек алақанымен сыйпап. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қанаты қатаймаған балапаным, қара дауылға қарсы ұша алармысың сен? Ығы жоқ, селдір бұтаның басында жалғыз қалдың-ау, сен! Атасына нәлет! Күңей-күйрек болма, бірақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өлмейсің! Сұп-суық сұрғылт күлдің арасында сөнбей жатқан бір түйір шоқтай болып, қалың қара бұлттың арасынан жылт етіп, анда-санда күн де көрінер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жүдеме! Жарлының жан серігі – жасымау. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жасыма! Ұқтың ба, Тұрар? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ие, көке, – деді ояу жатқан баласы әкесінің қырсығы қалың, қыртысы мол мойнын қыса түсіп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Соңғы рет камераның есігі ашылды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Пішпектен кеше келіп жеткен этап бүгін ертелеп жолға шықпақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Таңғы салқынмен жүріп, ыстық түскенше жол өндірмек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Пішпектен шыққан аттар ауыстырылды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Арбалардың күпшектері майланды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Айдауылдар жаңарды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Азық-түлік тиелді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қырғызстаннан келе жатқан каторжниктер отырған арбалар Верный түрмесінің алдына келіп, дайын тұрды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұлдың аяғын кісендеп, аулаға алып шыққан кезде әлі таң бозала болатын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Түрменің іші құлаққа ұрған танадай, айдаладағы алып моладай тып-тыныш еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кенет қаңғыр-құңғыр, шақыр-шұқыр дыбыстар абақтының ішін кернеп ала жөнелді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл түкке түсінбей, бұл салдыр-күлдір аяғымдағы кісеннің дыбысы шығар деп қалған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сөйтсе, Александр Бронников жатқан саяси тұтқындар камерасының терезелері екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қайдан естігені белгісіз, Бронников Рысқұлдың дәл қазір айдалып бара жатқанын біліп, өз жолдастарымен бірге терезе торларын тоқпақтап тұр екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл қоштасу белгісі еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ғаламат сәтінде соғылған шіркеу қоңырауларындай осынау үн түрме қызметкерлерін үрейлендіріп жіберді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әкесін каторганың алыс сапарына шығарып салуға ілесе шыққан Тұрар мына қаһарлы үнге құлақ түріп, әкесінен айырылу қайғысын ұмытып кеткендей: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Дядя Саша, – деп айқайлап жіберді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Іш жақтан Бронников те айқайлаған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ оның үнін тас қамал естірткен жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Не айтқаны белгісіз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Айдауылдар Рысқұлды ауладан шығарып әкеткенше асықты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кісендеулі аяқтың адымы қысқа. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кісеннің салдыры камера терезелерінің тарсылына қосылып, қоштасу әрі қосылысу гимнің шарықтатып әкеткендей. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мына беймезгіл таңда бүкіл Алматы зіл ұйқыдан оянып, әлдебір таусоғар толқынның, тақтарды сықырлатар соққының алыс сарынын естігендей, елеңдеп қалған сияқты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұдан бір жарым жыл бұрын Рысқұл өзі келіп тарсылдатқан қақпа артта қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тоқ аттар жегілген қос арба көлденең тұр екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алдыңғы арбада екі тұтқын, екі айдауыл. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Соңғы арбада бір тұтқын, қос айдауыл. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл арбада да енді екі тұтқын болады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұлдың серігі – жасы өзімен шамалас қызыл шырайлы, қияқ мұртты қапсағай қырғыз екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Е, туған, еми жолдаш болған турбайбызбы, – деп Рысқұлды көңілдене қарсы алып, құйрығымен жылжи ығысып, қасынан орын берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Верный түрмесінің өкілдері этап айдауылдарының бастығына каторжник Рысқұл Жылқайдаровтың тұтқындық Делосын табыстады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Арбалардың дөңгелегі қозғала берген кезде, Тұрар әкесінен айырылғанын енді шын сезгендей, үстіне біреу май құйып, от қойып жібергендей, тұла бойы лап етіп: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Көке! – деп шыңғырып жіберді де, өзін ұстап тұрған айдауылдың қолынан жұлқынып шығып арба соңынан етпеттей ұмтылды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Арбаның артында аяғын салаңдатып жіберіп, әкесін қалқалап отырған түкіс айдауыл баланың кеудесіне мылтықтың істігін тіреп, жақындатпады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аттардың жүрісі қатайып, дөңгелектердің айналуы жылдамдаған сайын бала алқынып, адымы арбаның жылдамдығына жетпей, амалсыздан істіктен қос қолдап ұстай алып сүйретіліп бара жатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Вот чертенок, вот киргизенок! – деп айдауыл ашуланды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мылтықтың дүмін қаттырақ итерсе, істік баланың кеудесіне кірш етіп кіріп кетердей. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді бір сәтте бала істікті қоя бере салып, ышқынып алға ұмтылып, қолын соза бергенде әкесінің белбеуіне саусағы ілінді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Белбеу ертеде шуда жіптен тоқылған ескі еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Түрмеге келгенде оны айдауыл шешіп алып, камераға ала кіруге рұқсат етпеген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұтқында жатқан адамға белдік, белбеу ұстау уставқа жатпайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Содан жаңа түрмеден шығарда ескі белбеуді Рысқұлға қайтып берген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрардың саусағы ілінген белбеудің шуда жібі сетінеп, бір талшығы баланың уысында қалып ыдырай берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Арбадан екі-үш адым кейін қалып қойғанда да әкесі мен екі араны әлгі шуда жіп жалғап келе жатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Белбеу жіп тарқатыла-тарқатыла таусылғандай еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алыстан қараған адамға бақытты бір бала батпырауық ұшырып, ойнап бара жатқандай көрінер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал мына баланың бар үміті тарқатылған белбеу жібінде ғана қалғандай, өкпесі қабынып, өті жарылып, жаны мұрнының ұшына қонақтап, зымырап келеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Баланың бұл жан далбасасын әуелі қызық көрген артқы айдауыл ойын түбі өрт болып жүрмесін дегендей, әке мен баланың арасын жалғап келе жатқан әлсіз жіпті штыкпен қиып кеп жіберді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол сәт бала қолымен ауа қармап, ұмтылып-ұмтылып барып, етпетінен құлап түсті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жіптің шұбатылған жалғауын тұтып қалғысы келгендей, кішкентай қолын алға соза құлады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жіппен бірге жаны қоса үзіліп кеткендей Рысқұл: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлі жауап жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Соған қарағанда созбаққа салды-ау деймін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Иә, өздерің қалайсыңдар? Не болып жатыр ағайын? Ізбайша қайда? Молдабек қайда? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ағайын елге ауған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Молдабек өз үй ішімен бірге Ізбайшаны, Түйметайды алып Меркеге барамын деп кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жұртта қалған жалғыз мен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өзің мұнда жатқанда тұра тұрайын дедім, шырағым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қайда асығамын? Сенімен қайыр-хош айтыспай тұрғанда, ешқайда кетпеймін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл тұнжырап қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Апыр-ай, бәсе, Ізбайшадан жауап жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Меркеге кеткен екен ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мыналардың менің арызыма үн қатпай қалғаны сол шығар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Таба алмай жүрмесін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ таппаушы ма еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әйтеуір, кешікті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ізбайшаны іздетіп, біздің болыс пен старшынды біраз қысса керек бұларың, – деді Ахат. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әуелі тоз-тозымызды шығарып еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әйтеуір, құдай рахымы түсіп, мені мазалағанды қойды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сенің Шолақ Шабдарыңды маған қайтарып берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әне, сыртта байлаулы тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оны ұмытып кетіппін ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жүр, көресің бе? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Шолақ Шабдар» дегенде Рысқұлдың құлағы елен етіп, боп-боз өңіне қызыл рең жүгіріп, кәдімгідей қуанып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ежелгі досын көрмекші болып қақпадан мойын соза беріп еді, айдауыл алдын орап: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қайт! – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бүкіл өмірі ат үстінде өткен адам. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
тақымы ер-тоқымға тимегелі де жылдан асыпты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Інісі атты сағынғанын сезген қарт бүкшеңдеп барып, терекке байлаулы тұрған Шолақ Шабдарды қақпаның алдына жетелеп алып келді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұлдың есігіне біткен жалғыз малы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл «тәк-тәк» деп тұмсығынан сипап еді, жануар иесін таныды ма, кеберсіген үстіңгі ерні қыбырлап, тұтқынның қолын талмай берді. |