Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бастықтың өзі кірсе, тегін келіс емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қалай, Рысқұл? – деді Приходько шала-пұла қазақша, ескі досымен сөйлескендей. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қалай болушы еді, мырза. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сендерден хабар күтіп жатқан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Хабар жақсы емес, Рысқұл, – деді Приходько жаны ашығансып. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сеники қатын отказ берген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Хат мынау. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Приходько қағазды Рысқұлдың қолына ұстатпай қашықтан көрсетті де, баяғы Қырғызбай қолымен арабша жазылған тілхаттың әуелі орысша аудармасын оқып, оны тілі жеткенше қазақшалап берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сенбеймін! – деп Рысқұл орнынан атырыла түрегелді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Маған атбекет болған қазақ жігіті қайда? Сол оқып берсін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Менің әйелім емес мұны жазған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мынау жалған! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл ар жағын айта алмай алқынып, демі таусылып барып кенет тоқтады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сеники ақмақ, Рысқұл, – Приходько қауға сақалын талдап тұрып. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қандай қатын өз еркімен каторгаға барады? Қатындар бәрі сондай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сенбеу керек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Өтірік айтасың, қатындардың бәрі опасыз емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Опасыз болса, патшаны өлтірмек болған орыстардың қатындары байларының соңынан Сібірге неге барған? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Оһо, сенің сауатың ашылып қалған екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұны кім айтты саған? А! Кім айтты? Әлгі оңбаған Бронников қой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Солай ғой, ә? Оныкі сандырақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сенің жаныңнан оны дұрыс алып кеткен екенбіз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал, о басында қасыңа бекер орналастырғанбыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көрдің бе, жабайы киргизге декабристердің кім болғанын үйретуін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақымақ, сен декабрист емессің ал сенің әйелің артыңнан Сібірге ілесіп баратын дворянка емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Трубецкая мен Волконская бұзық күйеулерінің соңынан іздеп барса, олар бай болған, қалтасы қалың болған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өз қаражатымен көшіп-қонған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал сенің қатыныңның қалтасында қара бақыр да жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жолда бір жерде арам қатып қалса, обалына кім қалмақ? Соны білген сенің қатының. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол сенен ақылдырақ екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Міне, тілхаты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көп күйсемей, жолға жинал!.. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Приходько есік жаққа бұрыла бергенде, Рысқұлдың жан дауысы шығып: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мырза! Онда маған Тұрарды ала кетуге рұқсат ет! – деп ышқынды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жасы жетпеген баланы каторгаға жіберуге заң жоқ, – деді Приходько ашуланып. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Онда мен губірнатырға арыз айтамын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Гүбірнатырға! – деп қайталады Рысқұл, түрме бастығы губернатордан сескенеді-ау деген үмітпен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Не береді? Балаңыз сот, прокурор болады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шал сескеніп қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сот, прокурордан үркек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оған шатасар жайы жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бізде оқуға беретін бала жоқ, қарағым, – Қырғызбай қипақтай береді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл әңгімені естіген Салиха бәйбіше меймандарға құйып отырған қымыздың ожауын шараға салп еткізіп тастап жіберіп, ернін сылп еткізіп, бетін шымшыды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– О не дегенің, байғұс-ау, алжиын дегенсің бе? Тұрарды қайтесің? Ол бала емес пе екен? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шал кемпіріне алақандай көздерін алартып, ернін қымқыра тістеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қой, әрі! – деді Салиха оған айылын жимай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Аруақ, құдай алдында күнәға қалма. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өзі тірі жетім байғұсты тумай жатып қу құдай қыспаққа алғаны аздай, о несі-ай... Оқысын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өз қолы өз аузына жетіп, адам болып кетсе әжеп емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бағын байлама баланың! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Салиха ақ шарадағы қымызды ожаумен шамадан тыс атырыла сапырып-сапырып жіберді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қымыздың көбігі бұрқырады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Басқан ізіңнен садаға кетейін, мырзаға! Қайда ғана жүр екенсің, жалғыз жәдігеріңді жаутаңдатып бізге тастап кетіп... – Салиха «аһ!» ұрып күрсініп алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Болды енді қай-қайдағыны көйітпей, – деп Қырғызбай орнында отыра алмай қопаңдай берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мейлі, оқыса – оқысын, бәле шақырып зарламашы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бала қайда? – деді бұл түсініксіздеу шайпасудан секем алған Әліпбек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мен шақырып келейін, – деп Салиха орнынан оқпан құстай ордаңдай көтеріліп, далаға шықты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тұрар! А, Тұрар! Қайдасың, жуәрмек? Шапшаң кел үйге! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сөзі ірі болса да, зілі жоқ, кескін-кейпі келеңсіздеу келсе де, кеудесінде мейірлі шуағы көп кемпірдің «жуәрмегін» кек көрмей, Тұрар қамыстың арасынан шығып, үйге беттеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Міне, бала оқытсаңдар, – деді Салиха Тұрарды қолынан қашып кетпесін дегендей, мықтап ұстап тұрып. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Орысшаңа да, мұсылманшаңа да ағып тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Байғұсқа тіл-көз тиіп кетпесе, болайын-ақ деп тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Аты кім? – деді Әліпбек қағаз-қаламын алып. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тұрар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әкесінің аты кім? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кемпір жақсы көретін қайнысының атын атай алмай, амалсыз тілі байланып тұрып, шалына: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Айтсаңшы-ей! – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қырғызбай, әкесінің аты Қырғызбай, – деп шамадан тыс асыға айтты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Салиха бетін шымшып: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Байғұс-ау, о не дегенің...– дей беріп еді, Қырғызбай қопалақтап бой бермеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қырғызбай деп жаз, қарағым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бала сазарып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл ел оның әкесінің атын атаудан да қорқады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Туған әкесіне опасыздық жасағандай бір беймаза сезім жауқазын жүрегін жаралап, шөңгедей қадалды да қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жалаң аяқ табаныңа кірген тікен емес, суырып алып тастайтын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Күлге аунап, ойнастан туған баладай, әкенің атын айта алмай күмілжіген не қорлық! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Орыс мұғалім Тұрардың өзіне арнап: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жасың нешеде? – деп орысша сұрады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Он бірде, – деді бала да орысша мүдірместен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– О, шынында зерек шығарсың, Тұрар Киргизбаев, – деп орыс мұғалім сүйсінгендей болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Алдағы күзден бастап Меркедегі интернатта жатып оқитын боласың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал көріскенше, cay тұр! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сөйтіп, Тұрар «Киргизбаев» болып тізімге ілігіп кете барды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көмейде айтылмаған сөз – мылтықта атылмаған оқтай жүректі сыздатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Күзге дейін әлі арада жаз бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қазір мамырлаған мамырдың айы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бала Қырғызбайдың қозы-лағын, қасқа бұзауын бағады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кісендеулі торы биенің қарауылы да сол. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дамыл-дамыл Салиха шелегін білегіне қыстырып, бие саууға келеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонда Тұрар апасына жәрдемдесіп, мінезді биенің құлағының түбін қасылап, ноқтасынан ұстап тұрады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Салиха шелегін көтеріп, үйіне қайтады, бұл өзен бойында жападан-жалғыз қалып қояды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол кезде оның көзіне көзі түскен адам ә дегенде қаймығып қалуы да мүмкін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жасы оннан жаңа асса да, жанарына қарап, жасамыс кісі екен деп ойлауы сөзсіз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көзқарасында балаға тән алып қашпа, ала құйын мінез атымен жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұңғиық қой көздер тұнып тұрған ой иірімі сияқты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Уайым-қайғы үлкендердің үлесі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Уайым-қайғы нәрестенің балғын жүрегін шалмасын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шалды болды, ол нәресте нәрінен айырылып, ересектің есесін арқалап, ерте бастан азап шегеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жалғандағы жалғыз жанашыры – туған әкесінен тірідей айырылу азабы Тұрар баланы тым ерте есейтіп жібергенге ұқсайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ағайын деген аты бар, әйтпесе кісі есігінде күнелтеді. |