Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тіпті алыстың алысында айдауда жүрген әкесі Рысқұлдың құлағына да шалынған шығар бұл дауыс. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Көзіңнен сорың аққыр сорлы, байғыз құсап сұңқылдап бәле шақырмай қарыстыр жағыңды! – деп тарғыл үнді тарпан әйел қатуланып жетіп келді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мелшиіп, Аспараға міз бақпай қарап тұрған баланың көзіне үрейлене үңілді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Көзіңнен тотияйын тамшылап тұр ма, құдай-ау! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тұрар! Тұр орныңнан! – деп итіне беріп еді айдауыл аяқ-қолы кісендеулі тұтқынды кеудесінен итеріп қалып, арбаға оп-оңай шалқалатып түсірді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұтқын қырғыз сонда Рысқұлды иығымен демей беріп, аңыратып ән салды: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аа-аһа-а-а! Аа-аһа-а-а! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сағынғанда бир келерсің, |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сарғайғанда бир келерсиң, |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ала-тооның баурына-а-а.. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл өз құранының бір ауыз сүресін ішінен қайталады: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дүние бір қисық жол бұраңдаған, |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бақ тайса, ерге дәулет құралмаған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Күніне тоқсан тоғыз бәле көрсең, |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонда да күдер үзбе бір алладан... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алды тұман, арты мұнар, алыс жол басталды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ноқта сыймас әзиз басқа тура құрық түскен соң, тырп етуге шама жоқ, тек кісен сылдырлайды... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
(Бірінші кітаптың соңы) |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«ТҰРАР» |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
ЕКІНШІ БӨЛІМ |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
ҮШІНШІ БӨЛІМ |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«ТҰРАР» |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Роман |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
БІРІНШІ БӨЛІМ |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Қайтар едім, жолым жоқ, |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сулар буған жолымды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жұлдыздардан көпір салар ем |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұғаулады жазмыш қолымды». |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
(Салауат жырынан) |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Оян, Тұрар! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Есіңде ме, Алматының көк қақпалы абақтысында, мен сені құлқын сәріден осылай оятушы едім ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Таңғы сәтте ұйқыңнан сілкілеп тұрғызар едім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Соным обал болған екен: аймалап-ақ, басыңнан ақырын ғана сипалап оятуға болатын екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ айналаңның бәрі зәрлі тікенектей түрпиіп тұрғанда, отырсаң құйымшағың қылышқа тіреліп, түрегелсең төбеңнен алдаспан төніп тұрғанда, аяныш сезім адасқақ келеді екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді армандаймын: осыдан тағдыр бізді бір көрісуге жазса, ай маңдайыңды мен періштенің қанатымен сипар едім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ күндер, айлар, жылдар өткен сайын сол арман асқындай түскенмен, мен сенен алыстап барамын, алыстап барамын... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сенің қазір қайда екеніңді мен білмеймін, менің қайда екенімді сен білмейсің. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мен саған осы хатты қиялмен жазып отырмын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қазір сен жүрген жерге қар жауса, соны менің аппақ сәлемім деп білгейсің. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өйткені қардың анасы мен жүрген жақта. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Егер сен жүрген жерге терістіктен жел соқса, менің үнім деп білгейсің. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өйткені желдің анасы мен жүрген жақта. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сен мені, Тұрар, өз қиялыңда Сахалин дейтін түкпірден іздеп жүрген шығарсың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
О басында үкім солай болғаны рас. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ, Жетісудың топас соты Ресей патшасының Сахалиннен айырылып қалғанын білмей сандалса керек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кәдімгі орыс-жапон соғысынан кейін, бітім шарты бойынша Сахалин жапон жағында қалыпты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Үркіт деген қалада қатаржыніктерді бөлгенде менің диаламды оқып, орыстың Бантыш деген ұлығы Жетісудың сотын сыбап алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Ақымақ!» – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Сахалиннен айырылып қалғанымды білмейтін неткен надан? Сахалиншілін сорлының», – деп кекетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Содан соң ұлық мені арқамнан қағып, жұбатқан болды: «Нешауа, Сахалинге айдамады деп өкпелеме, – деді, – Сахалиннен кем түспейтін жерге барасың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бодойбо дегенді естуің бар ма?» – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Жоқ», – дедім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Нешауа, бара көресің. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Лена деген өзеннің бойында», – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Оу, мырза, мені Бодойбода боздатып неғыласың? Ақыр Сахалин жолы жабық екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кері қайтара салмайсың ба, тәңірі жарылқағыр, жалғыз ұлымды, жалғыз қызымды сағындым», – дедім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ұлық қарқылдап күліп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Сен әлден сағынып қалғансың, ә? – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– О басында он жылға кесілгенсің. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Семейдің маңайында қашуға әрекет жасағаның үшін, айдауылды өлтірмек болғаның үшін он жыл үстіне тағы он жыл жамап алдың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Сағыну» деген сөзді де, сезімді де ұмыт, сорлы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жиырма жыл бойы сағынсаң – сарғайып, Бодойбоның сары алтынындай қатып қаласың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бодойбода нағашың күтіп тұрған жоқ сені. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алтын күтіп тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алтын қазасың, түсіндің бе? – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Кім біледі, Бодойбоның алтыны айдалған адамдардың сағынышынан жаралған шығар», – деп ұлық бір сәт қиялдап, тебіреніп кеткен сияқты көрінді сонда. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ сәлден соң қатуланып: «Қашушы болма! Қашсаң, қайтып ұстап алып, Бодойбоның алтыны таусылғанша қайтармаймыз, – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бодойбоның алтыны таусылса, Алданның алтынына саламыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Байқа!» – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Қашпа! Қашпа» – деп қайта-қайта пысықтап жатқанының мәні бар, Тұрар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Менің диаламдағы қарғыс таңбасын көріп айтып тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
... 1906 жылы шілдеде өзіңмен қоштасып айырылған соң біздің итап Алматыдан шығып, терістік-шығысқа бет алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жолда қаңлы, шапырашты, ысты, дулат, жалайырлар ауылын басып өттік. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Обалы не, аяқ-қолы кісендеулі тұтқындарды көріп, жағаларын ұстап, ұлардай шулады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бізді есіркесе, оларды құдай есіркесін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлдекімдер мені танып: «Рысқұл! Рысқұл! Саймасайды сұлатқан Рысқұл ғой! Алда батыр-ай, алда пақыр-ай! Итжеккенге әкетіп барады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аман бол, бауырым!» – десіп жатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шелектен өтіп бара жатқанда жатаған үйдің тұсынан ақ жаулықты бір әйел сен қатарлы баласының қолына түйіншек ұстатып, мені көрсетіп, баланы арқасынан итермеледі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бала жүгіргеннен жүгіріп отырып, айдауылдардың арасынан өтіп кетіп, арбаға бойы жетпей, қолындағысын маған ұсына берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Менің қолым байлаулы, оны түсінбеген баламен ұмтыла қоймағанға таң қалып, шешесіне қарады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шешесі: «Лақтыр!» – деп ишара етті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бала түйіншекті лақтырып жіберді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Кімнің баласысың, айналайын? – дедім тым болмаса тіл қатайын деген ниетпен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Байырдың, – деді қаршыға көз қағылез жас. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Өркенің өсін! Азамат бол! Атың кім? – дедім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ахметжан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ахметжан Шымболатов, – деді бала жаутаңдап. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мен сені көргендей болдым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сен әлі арба соңынан ілесіп келе жатқандай көріндің, Тұрар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл есім жайшылықша жадымда қалмас еді, ал мына халде біреудің бір жылы сөзі – мың жылдық жарық сәуледей. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дүние халі сан қилы, кім біледі, ер жеткенде сен онымен кездесерсің де. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Есіңде болсын деп айттым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ертесіне Іленің суынан өттік. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонда дүниеде Іледен үлкен су жоқ шығар деп едім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сөйтсем, оным бекер екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Іленің көкесіндей суларды кейін көрдік қой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Іленің арғы бетіне шыққан соң Алатау бұлдырай бастады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«О, қасиетіңнен айналайын, Алатау, көзімнен сен де тасаландың-ау», – деп көңілім сонда бір бұзылды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қасымдағы Мамытбек қырғыз «Сағынғанда бір келерсің, сарғайғанда бір келерсің, Алатаудың баурына», – деп мені өлеңмен жұбатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қайран ел, сөйтіп, артта қала берді. |