Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жолда Ақсу-Қапал қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Лeпci деген судан да өттік. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Одан әрі жап-жазық мидай дала басталды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Лепсіде ауысқан айдауыл бізді Аягөзге дейін жеткізіп салуы керек еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сасырдың жапырағы күйген шүберектей қурaп кеткен сары дала. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Адам тұрмақ, aт шыдамай, сусыз шөлден аузын ашып, алқынып, аяғын әзер басып ілбіп келеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Aт арыған соң солдаттар бізді арбадан түсіріп, жаяу айдады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Лүп еткен желі жоқ, сілтідей тынып қалған кеуек дала пысқырған aт пен кісен сылдырынан мазасы кетіп, біздің қыбыр-жыбыр жүрісімізге ызасы келгендей тынысты тарылта түседі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Анда-санда алқымы кеуіп, бүйірі бүлкілдеген кесіртке аяқ астынан тура қашады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Есірік солдат әлгі мақұлықты тапырақтап қуа жөнеліп, мылтықтың істігімен жаншымақ болады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кесірткеге де жан керек, бұлт ете қалып құтылып кетеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мылтықтың істігі тандыры кепкен тақыр жерге шақ етіп тиеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аяқты кісен, көкіректі шөл қысқанда адам бей-жай, айналаға көз салмай меңіреу болып қалады екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әйтпесе, Құдайдың қу даласында тіршілік белгісі тіптен көп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қарап келе жатсаң, алдыңғы арбаға жегілген аттар құйрығын әрең көтеріп тезек тастаса, сүрлеу жолдың жағасынан көң қоңыздары лезде құлдыраңдап шыға келеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кейбіреуі не дөңгелек астында, не солдат табанында мыжылып та қалады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қу тамақ-ай, десеңші. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көз ұшында сағым бұлдырап өркеш-өркеш түйе керуен тоқтап тұрғандай көрінеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көңіл селт етіп, әлденеден үміттеніп қаласың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Дуадақ! – деп бір солдат бақырып қоя береді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлгі керуен тay теңселгендей қорбаң-қорбаң қозғалып, аударылып-төңкеріліп кеткендей болады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Солдаттар патырлатып ата бастайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Паң дуадақ сонда да жанталаспай, ордаң-ордаң желіп барып, баяу көтеріліп, дірілдек ауаның арасына сіңіп кетеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Есірік солдаттар атты арбадан шығарып алып қумақ болады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бастық зекіп тастаған соң, бастарын шайқап, таңдайларын тақылдата, дуадақ кеткен жаққа көпке дейін алаңдай береді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мылтық дауысынан шошып оянғандай, жол жағасындағы қаратаспа қараған арасынан тac шегіртке шырылдайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл үн менің есіме Алматының көк қақпалы түрмесін түсіреді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оның ауласындағы қара сораның арасынан осы шегіртке шырылдар еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді ол да Сібір жолына бізбен бірге аттанған сияқты, жылауық үн соңымыздан қалмай ілеседі де отырады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алыстан мұнартып, сәулетті бір сарай сағым арасынан армандай асқақ көрінді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тозақ жолынан соң, пейішке барып қойып кететіндей әлгі асқақ мұнарға алқынып асығамыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұтам кісен адым аштырмайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақыры өліп-талып жеттік-ау. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Күнбатыс жағы үңірейген аласа ғана көне мазар екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жанында жылап ағып, жылымшы татыған бір қасық суы бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алдақашан бұл дүниеден көшкен атамның көз жасы әлі тыйылмай, соның сорасы ағып жатқандай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аттар доғарылып, жылы да болса су ішіп, таңдай жібітіп, жан шақырдық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бізді арбалардың қасында қалдырып, қасымызға бір қарауыл қойып, солдаттар мазардың көлеңкесіне барып отырды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мылтықтарын түйістіріп, бір жерге үйді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алдарына қағаз жайып, тамақ жеп, шишаларын шығарып арақ ішті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мына құдайдың ыстығында ішкен арақ басқа шапшып шыға келген шығар, барылдасып карта ойнай бастады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ойын қыза, біздің қасымыздағы қарауыл үйірінен адасып, үркектеген жылқыдай тыпырши бастады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұның өзі өзгелерден шынжаулау, пәкене бойы мылтықтан сәл-ақ асатын секпіл бет, жирен қастың астынан көзі тақыр ұдықтай шүңірейген, жалынсыз, жасық неме еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Карташылардың қасына жақындап барайын десе, бастығынан қорқады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бармайын десе, құмарлық қысады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осыдан барып, бізге ыза болады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Карта соққандар төртеу, мұнымен бесеу. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Біз он адамбыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алматыдан шыққанда алтау едік, Лепсіден төртеу қосылды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қарта ойнап отырған айдауылдардың бастығы бір уақытта біздің жанымызда тұрған сүмелек пәкенеге: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ей, Петя! Ыстық тамақ керек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тез дайында, – деп ақырды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Отын жоқ, поручик мырза, – деп шіңкілдеді пәкене. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Неге отын жоқ ? Маған десең сирағыңды жақ! А на каторжниктерді жақ! Отын тaп! Айтпақшы, сол оңбағандарға отын жинат. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мына бұталарды жинасын! – деді бастық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Пәкенеде де билік бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол бізге бұйырады: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Айда! Бәрің тұр да қурай сындырыңдар! Бол, жылдам! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кісендерімізді сықырлатып, булыға тұрып, қарағанның бұтасын сындыруға кірістік. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Менің жанымдағы еңгезердей сары орыс сыбыр ете қалды: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қимылдайтын уақыт соқты, – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сезе қойдым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қайтіп? – дедім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Анау үюлі тұрған мылтықтарды қолға түсіру керек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Солай қарай жылжи бер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сары орыстың аты Федор еді, жылжып жүріп, тағы бір-екі тұтқынға сыбырлап өтті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қарағанды ынты-шынтымызбен жинаған болып жүрміз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Үш-төртеуміз тұс-тұстан мылтық шөмелесіне таянып келеміз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Зәре жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Байқаймыз, карташылар сезер емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Олар у-да шу. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«РЫСҚҰЛ» |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дәуірдің Қызыл Жебесі |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар Рысқұловқа ескерткіш. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Автор |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
I |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Түрме әкімшілігі айламызды асырдық деп ойлады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Арыстан мен жолбарысты бір торға қамап қойсаң бірін-бірі талап, ақыры екеуі де талмаусырап, өзінен-өзі жүнжіп құриды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әсіресе бір камераға қазақпен қатар орысты отырғызу Приходько мырзаның ойынша, арыстан мен жолбарыстың ырылдасуынан да зорырақ жанжалға апарып соқса керек еді... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Губернатор фон Тәубе бірде қаланың игі жақсыларын шақырып қонақасы бергені бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонда губернатордың бір айтқаны Приходьконың есінде мықтап сақталып қалған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мырзалар, дүниедегі ең қысқа әңгімені білесіздер ме? – деп еді фон Таубе, – небары тоғыз-ақ сөзден тұрады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ешкім де білмейтін болып шықты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонда кітапқұмар губернатор өзінің көп оқып, көп білетінін тағы бір танытып, мәртебесі аса түсетінін сезіп былай деді: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Екі адам, бір жолбарыс. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бір адам, бір жолбарыс. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жолбарыс. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мырзалар желкесін қасыды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көбісі түсінбей дал. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Губернатор қарқылдап күлді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мырзалар-ау, екі адам бірімен-бірі айқасып, ақыры біреуі өлмей ме? Ал жалғыз қалған адамды жолбарыс жеп қояды ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Зиялы қауым губернатордың білімділігіне таң қалған болып, таңдай қағысып, сыңғыр-сыңғыр хрусталь бокалдар соғысып, жоғары мәртебелі фон Таубенің денсаулығына деп, түрегеп тұрып шампан ішкен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Приходьконың есебі бойынша, Рысқұл мен Бронников бірін бірі жеп қоюы керек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонда жолбарыстың рөлінде өзі қалмақшы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ бірнеше күн өтті: екі тұтқынның арасынан жанжал шыға қойған жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірде шыдай алмай камераға Приходько мырзаның өзі келді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жағдайың қалай, Бронников? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бронников бұл сұрақтың сырын түсіне қойды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жағдайдың несін сұрайсыз, Приходько мырза. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мың қандала мен бір қазақтың талауына тастадыңыз мені. |