Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тек майын алған сорпасын ғана ішкіз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Құдай қаласа, жігітің жазылып кетеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ахат орнынан тұрып, таяғына сүйеніп, бүкшеңдей басып есікке беттеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шығып бара жатып, артына бұрылып. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әлгі қара қойдың қалжасын ұмытпа, – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Лезде қара қойдың қамы уайымдатқан Рысқұл тәуіп ағасына рақмет айтуды да ұмытып кетіп еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Айтпақшы, адыраспан тұтатып, күн қызылы батқанда баланы үйдің сыртына алып шығып, құбылаға қаратып, шашыратқының қайнаған суымен ұшықта, – деді тәуіп қайта бұрылып. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тышқан мұрнын қаната алмас. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тышқақ лағы да жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жөнді жуынды тимеген соң Желтабан да зорман аулап, күні бойы тау бөктерлеп үйден безіп кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тау демекші... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл дәл қазір құлжа атып алатындай, асыға басып далаға шықты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Айнымас досындай кеудесін айқара ашып Талғар тұр екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Иә, Талғарға көтерілмегелі де көп уақыт болып қалыпты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Былтыр Петербордан келген оқымысты орысты ертіп шыққаннан кейін қайтып, Талғар белуарына көтерілген емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
О да бір өте шыққан күндер екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Орыстардың ішінен, әсіресе ұлықтарының ішінен ондай мың болғыр оңдысын бұрын көрген жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Метрей, ия, Метрей еді ғой аты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Талғардың биік шыңдарына жол тауып алып шыққаны үшін Рысқұлға көп күміс ақша беріп, Рысқұл үйі сонда битін бір төгіп қалып еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол орыс кетерінде: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Егер қысылсаң, хабарла, – деп еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Жағдайымды айтып, хат жазғызсам ба екен?» – деп те бір ойлады Рысқұл. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бірақ сонау жер түбіндегі бір көрген орыстан қара қойдың пұлын сұрап, алақан жайғаным қалай болады? Одан да мылтық алып, тау кезіп келгенім дұрыс шығар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жүргенге жөргем ілінер деген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Киік семірген кез...» |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Талғардың басында ұшпа бұлт тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Еш адам баласы басып көрмеген шыңдарына Рысқұл мен ол ерткен Петербор орысы Метрей шыққан Талғар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дүниенің төбесіне сонда көтерілген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дүниенің асқақтығын сонда көрген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Ұлы тауға шыққан бар ма, ұлар етін жеген бар ма?» – деген сұраққа: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бар! Ол – Рысқұл, – деп жауап берсе болғандай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тайқы маңдай тағдырдың дегеніне амал жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл енді, Саймасайға барып, алдын тағы көрмекші. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мырзаға құр қол бару ылайықсыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Табылса, таудан бір теке атып, соны тарту етпекші. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Болыстың әуестігі жоқ, ешкі етіне оның қатындары да жерік емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жиырмаға шығып қалған соқталдай баласы құмар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Киіктің асығына құмар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тебіндеп мұрты шыққанша тасыраңдап асық ойнайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қолында киіктің асығы жүрсе, көктегі күннен шылым тұтатқандай таңқиып мәз болады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Баласының өзге құрбы-құрдастарынан айбыны асып жүргенін Саймасай да ұнатады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл жауығып кетсе де, оның қолынан таутеке тартуын қабылдап алар еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мерген соған сенеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Саймасайдың осы Қалдыбек деген баласына екіқабат кезінде бәйбішесі Бибісара аюдың етіне жерік болып, болыс ордасының ойран ботқасы шықты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонда да әжетіне жараған Рысқұл еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Адам баспас асқар таулардан аю атып әкеліп, бәйбішенің жаны қалған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонда қошеметшіл көп сәуегей: «О болыс-еке, бәйбішеңіз асқан батыр ұл табатын болды», – деп жалпаңдасқан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сөйткен Қалдыбек батыр болмады, ақылы ауыстау дәлдір, боркемік болдыр, мұрынбоғы жылтыңдап асық ойнаудан басқаны уайымдамайтын осал болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аңшы жолға таң құланиектен аттанды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тау жолын тосырқап қалған Шолақ Шабдар Рысқұлдың ыңғайын таныған соң, Есік өзенін жағалай ескі соқпақпен аяңдай берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өткен, 1903 жылдың осындай жазында Рысқұл дәл осы соқпақпен Петербордан келген мырзаны алып жүрген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Атақты географ, үлкен ғалым Дмитриев арнайы ақ патша империясының астанасынан келіп, Іле Алатауының заңғар биігі Талғар шыңын зерттемек болғанда, оған жол көрсетуші көмекші керек еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сөйтсе бүкіл Алматы атырабынан Талғардың тасына ешкім көтеріліп көрмеген екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Ау, енді кім бар-ау?» – деп ұлық әкімдердің өзі сұрау салғанда Шығыс Талғар болысында тұратын Тау-ІІІілмембет Рысқұл бар деген хабар шығады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ұлықтың тапсыруымен Саймасай болыс Петербордан келген ғалымға жолсерік ол жол сілтеуші етіп әйгілі аңшы Рысқұлды қосып берген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ғалым сонда құйған қоладай батыр тұлғалы тау қазағын көріп, келбетіне көңілі толған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонымен Дмитриев атқа қонған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал Рысқұлдың атқа мінбей, тұқыл мүйіз, қоңыр өгіз ерттеп мінгенін көріп қайран қалған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сөйтсе қоңыр өгіз тас қиямен, қиямет қылдай жолмен жүруге келгенде арғымаққа бергісіз екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол жолы Рысқұл Есік өзенінің сағасымен бастап отырып, оқымыстыны Іле Алатауының зүмірет алқасы Есік көлінің жағасына алып шыққан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонда Дмитриев: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мынандай ғажайыпты көргеннен кейін, Талғар шыңына шықпағанның өзінде, менің мақсатым орындалды! – деп Рысқұлдың арқасынан қаққан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Есік көлді айналып өткен соң алпауыт Талғардың төскейі басталып, жол қиындай берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өсімдіктің реңі өзгеріп, биік жайлау жаннатындағы жайқалған тау гүлдері атақты ғалымды жайраңдай қарсы алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дмитриев атынан домалап түсіп, тау гүлдерін теңіз кешкендей малтып жүріп, көкемаралды бір сипап, киік-отын бір иіскеп, бір кезде: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– О, эдельвейс! – деп айқайлап жіберген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Эдельвейс жанкешті қаһармен ерлердің гүлі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сені де көретін күн бар екен-ay! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұлға мұның бәрі ерсі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Құдайдың қу шөбіне де өстіп таңданады екен-ау. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ғалымбысың деген, ерте күнді кеш қылмай баратын шыңына бармаймыз ба?» – деп қалған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ғалым әр шөпті сабағынан бәкімен қиып алып, ыждағаттап дорбаға салып, қойын дәптеріне әлденелерді жазумен әлек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мынау эдельвейс. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қазақша аты не? – деп сұрайды Рысқұлдан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Е, құдай, кәдімгі қаргүл ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кейде еңлік деп те атайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мынаны біз аконит дейміз, қазақтар не дейді? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ол тұқымың құрғыр уқорғасын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мал жемейді, жесе өліп қалады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Есік көлдің желкесі желкілдеген көкорай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қызыл, жасыл жайқалған гүл. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шүмілдік пен ботагөз, қазтамақ пен желайдар, рауғаш пен ауша, жанаргүл мен қашқаргүл, сарғалдақ пен құлмақ, долана мен үшқат аралас сансыз шөптер аттарын географ ерінбей ежіктеп сұрап, хаттап алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол күні олар Талғар алқымындағы тағы бір алқа – Ақкөл жағасына жетіп, сонда түнеп тыныстап еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақкөл – Есік көлге қарағанда жадағай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жағасында сызылып, сылаң қағып тұрған сұлу шырша мұнда жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Суы да жасыл зүмірет емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ашаң, ақшыл тартып жатады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жағасы толған тарғыл тас. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өңкиген түйетастар Талғардың апайтөсінен бір заманда құлаған Есік көл қанша сұлу болғанмен, өзегіне нәр беріп жатқан Ақкөлге қарыздар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Есік көл қазір жазғы күн байып бара жатқан ақшам мезгілінде төменде, табан астында қарауытып жатыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мезгіл шілде іші болса да тау омырауы сақылдаған салқын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақкөлдің айдыны ашулы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сондықтан да болар, құс баласы көрінбейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оның есесіне көктеңбіл ханбалық көп екен, мейман қармақ салып, әне-міне дегенше бір шелек балық іліп алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қауқылдасып, даурығысып еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қармаққа балық ілінген сайын ғалым қатыны ұл тапқандай қуанып, картузын аспанға лақтырды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– «Ғалымбысың деген», – деп Рысқұл оның мына тірлігін қомсынып отырды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қанша кедей болса да судан балық сүзуді кәсіп қылмаған қазаққа бұл бала-шағаның қылығындай көрінді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шаршаған қоңыр өгіз біраз оттаған соң әрірек барып ыңқ етіп жата кетті де көзін жұмып күйіс қайыруға кірісті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Зеңгі бабаның намазы сияқты онысы. |