Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өзгенің бәрі айлы түннің әлдиімен қалың ұйқыға кеткен шақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ұйқысы сергек, секемшіл шал ояу жатқан белгі бермеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Пеш түбінде бұйығып жатқан кәрі мысықтың пырылындай үн шығады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Байдың өзі», – деді Рысқұл. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Үйшікте қамаулы қалған жалғыз күшіктің қынсылағанындай бір жалынышты, аянышты дыбыс оқта-текте шығып кетеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Байдың тоқалы, – деп қойды Рысқұл. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Е, сорлы, қалтырауық, қауқарсыз шалға қор болған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Есіңнен тандырар еркек жатса жаныңда, ұйқың суға батқандай тып-тыныш болар еді». |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Беймезгіл сәтте есіне Ізбайша түсе кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жып-жылы төсекте жып-жылы құшақта Ізбайшаның гүлқайырмен жуған қолаң шашын иіскеп, сәмбі шыбықтай серіппе беліне оң қолды артып қойып, атластай сылаңды денесін сипалап жатып, түн баласының ләззат теңізінде малшып тыншымай, аш бөрідей ауылдың іргесінде демін ішінен алып, бұқпалап тұрғанына өкінді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Түнді құдай тыныштыққа, күндіз көрген азабыңнан бір мезгіл арылып, тәтті құшаққа, тәтті ұйқыға кіруге жаратқан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал Рысқұлдың талай түні қаталдықпен, қиқумен, дүрлігумен, дүбірмен өтті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
ауылдың үстінен күнде ат ойнақтатады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қартайған ағаңның түрі мынау. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Менде бүгінде ақыл-ес қалмады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Елге жетіп, ата-бабаның қонысында сүйегім қалса – екі дүниеде арманым болмас еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көшейік десек, сенің үйінді жұртта қалай жалғыз қалдырамыз? Ойым – ойран, ақылым – айран. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әй, бабай, болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Все, – деп қарауыл Ахат пен Тұрарды тесіктен ығыстырып жіберді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Уа, Рысқұл, айтсаңшы! Не істейміз? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Метрейге хат жазыңдар!.. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қарауыл Ахат пен Тұрарды қақпадан шығарып жіберді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бала қақпадан шықпай тырысып тұрып, алақандай тесікке қайта-қайта қарады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ну, чертенок, айда пошел, – деді қарауыл оны мылтықтың дүмімен нұқып. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Көке! – деп шырылдады Тұрар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонда ол енді бірер айдан кейін дәл осы түрмеде көкесімен бірге бір камерада айлар бойы отырарын сезген жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алда не күтіп тұрғанын бала қайдан білсін... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қайтар жолда базардың тұсынан өтіп бара жатып, Ахат аттың басын тартты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Рысқұлдың аманатын орындайық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлгі Петерборына хат жазайық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мына базардан біреу табылар, – деді Молдабекке. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Базарды жағалап жүріп, бастырмалы дүкенде мата сатып тұрған татарды көріп, Ахат: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Шырағым, мұсылман баласы екенсің, ақыңды берейін, бізге бір хат жазып берші, – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Саудагер татар біраз бәлденіп тұрды да, «ақысын берейін» деген соң көнді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қолына қағаз, қалам алған саудагерге Ахат: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жаз, – деді, – Петербордағы досым Метрейге. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жаздың ба? «Құрметті Метрей! Дені-қарның сау ма? Келін, бала-шаға, мал-жан аман ба? Ақ патшаның ауылы аман ба. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
? Патша ағзаммен ұшырасып тұрасың ба? Рысқұл тамырыңды ұмытпаған боларсың? Саған азды-көпті қызмет қылып едім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қиналсаң, хат жаз деп едің. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көмектесем, қол ұшын берем деп едің. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Міне, менің басыма күн туды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мені Саймасай болыс жазықсыздан-жазықсыз абақтыға жаптырды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жаздың ба? – деп Ахат саусағымен қағазды нұқып көрсетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қазір абақтыдамын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ауылдағы қатын-баланың халі мүшкіл. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ағайындарым да азапқа батты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Болыс күн көрсетпейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Салық салып, тышқақ лағымызға дейін тартып алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Құрметті Метрей! Осы мүшкіл халімізді ақ патшаға айт. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бір шаһарда тұрасыңдар ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол кісіні көріп тұратын шығарсың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қой, Тау-Шілмембетке тиме десін болысқа. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұлды түрмеден босат десін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тау-Шілмембеттің малын қайтарып бер, десін болысқа. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Құрметті Метрей тамыр! Некәлей патшаға айт: Тау-Шілмембетке Түлкібас жеріндегі Майлыкент болысына қайтуға рұқсат етсін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Майлыкент болысы Дауылбайға ұрыссын: жиырма үй Сәлік-Сарыны қудалама деп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Біздің Қарақойын мен Кемербастаудың суын ішуге рұқсат ет десін Дауылбай болысқа. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Құрметті Метрей тамыр, осыны ұмытпай айт патшаға. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Е, ақсақал, сөзді көбейтіп жібердіңіз ғой,– деп саудагер татар кегжие бастады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Болды өзі де. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жаз, шырағым, құдай тілеуіңді бергір. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Құрметті Метрей тамыр! Хош! Алла-құдай сақтасын сені! Хат жазушы Шымыр-Шілмембет Жылқайдарұлы Рысқұл. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
1904 жыл, Мизам айы». |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Адресі қайда? – саудагер татар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ахат Рысқұл берген, іріп тұрған қағазды абайлап бүктеуін жазып, саудагердің алдына қойды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– «Санкт-Петербург. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Улица» ... деп ар жағын оқи алмай татар тоқтап қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дәл бүктеуі қырқылып кеткен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көшенің аты өшіп қалыпты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Дмитриеву С. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
В. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
» деген жазуы көмескі көрінеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Саудагер татар басын көп қатырып тұрмай, адресті шала-пұла жазып, хатты Ахаттың қолына берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Анау көшенің арғы бетінде пошта бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Соған апарып өткізіңіз, – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл Алматының түрмесіне түскелі үш айдан асып барады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жеке камера болатын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жай жабайы там қыш еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кім біледі, барымташы, жылқы ұрысы, «жабайы киргиз» қашып қайда барар деді ме, жоқ әлде тас камералар бос болмады ма, әйтеуір Рысқұлды анайылау мал қора құралпы бір үйге әкеліп тыққан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оның да жалғыз терезесі темір болатын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Есігі берік. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шілде шығып, қыркүйек кіріп, шөптің буыны қатып қалған кез. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұлды бір мезгіл қораға тыныстауға шығарады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осыны ойлауы мұң екен, Тұрар бұрынғыдан бетер дегбірсізденіп, тұра қашқысы келді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Приходькодан қорқады, керулі адамның көзқарасынан қорқады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Неге керіп тастаған?» Әкесі Рысқұлдың Саймасайлар байлап тастап, жабыла сабағанда бір сәтке басы осылайша салбырап қалып еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрардың суретке тесіле қарап қалғанын көптен байқап тұрған Приходько: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Иисус Христос. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Құдіретті құдай, – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Құдайдың өзі осындай қорлыққа ұшыраса, өзге жұрт не болмақ? Түйені жел шайқаса, ешкіні аспаннан ізде – деген осы да». |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мырза, мен аттарға бара тұрсам қайтеді?! Асау немелерді біреу-міреу үркітіп жүре ме? – деп сыбырлады Тұрар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Приходько бұрылмастан: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бара бер! – деп зілдене күңк етті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар адамдардың ара-арасын зыта кеп жөнелді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қара жамылған бір кемпір ашулы көзімен ата қарап: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ух, басурман, нехрист! – деп ысылдап қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрардың бұл кетісіне көрмеде тұрған құдай да, оның әулие апостолдары да, мінбедегі епископ та, собор толы діндарлар да риза емес сияқты көрінді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тек собордан шыға келгенде табалдырықтан бастап, қақпаға дейін тізіліп тұрған қайыршылар ғана оған телміре қол созып, бастарын иіп, әдеттен айнымай тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Табалдырықтан қақпаға дейін желі байлам жер Тұрарға қыл көпірдің үстіндей, тозақ отының арасындай сезілген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қалтасында ырымға қара бақыры жоқ, өзі жалшы баладан да қайыр-садақа дәмететін жандар болады екен. |