Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл тасжарғанның бұталарын, қол толқыны жағаға шығарып тастаған ақсөңке жинап от жақты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тастан қалап ошақ тұрғызып, сырты ысталған қара шәугімді отқа қойды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көктеңбіл хан балық жалғанның шырыны екен, петерборлық мейман екеуі тоя тамақтанып алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аттар мен өгізді ит-құс, аю жарып кетпесін деп Рысқұл жалғыз ауыз мылтығын оқтап жанына қойды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тамызық үзілмесін деп тағы да отын жинады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Заңғар таудың кеудесіне шығып отырған екі адам маздап жанған отқа үңіліп қапты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мейман қазақша білмейді, Рысқұлдың орысшасы «твая-маядан» артпайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тілі басқа, діні басқа екі адамға от ортақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
От олардың тілмашы сияқты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дүниеде оттан таза нәрсе жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тіпті алмастың өзінде, алтынның өзінде ақау, кірбің болуы мүмкін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал отта арамдық болмайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
О баста Дмитриевтің көкірегіне күдік кірген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бөтен адам, тіл білмейтін, көп сөйлемейтін сыры беймәлім біреу. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Талғардағы бір орыстың айтуына қарағанда, нағыз тоқымы кеппес қарақшы көрінеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонда бұл мені аңғар-аңғар тау ішінде жайратып салып кетіп отырса не болмақ? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қазір дастарқан басында дәм бөліскеннен кейін Рысқұлдың жалынға қарап тесіліп, жалқын сәуледен әдемі сурет көргендей, яки бір ғажайып әуен тыңдағандай бозым халін байқап, ойлады: «Жоқ бұндай адамда бөгде пиғыл болуы мүмкін емес». |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тең артқан торы ат пен Дмитриев мінген қара ат түн қараңғылығынан сескенгендей іштерін тартып қойып, бір-бірімен айқасып, мүлгіп тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қоңыр өгіз күйіс қайырудан зерігер емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оқта-текте көмейіне сүйек тығылғандай түйіліп барып, күйісін қайта бастайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тәуекел түні. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жер түбінен жетіп, аспан-таудың Талғар атты шыңының қыры-сырын білмек үшін осынша азапты сапар шеккен Дмитриевтікі де ерлік. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ғылым жолында да тек ерлік керек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оған жол басшы болып, табанын тасқа тілдіріп,тау асып жүрген Рысқұлдікі де ерлік. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұны мойындаған ғалым кейін өзінің Ташкентте басылып шыққан «Талғар – Іле Алатауының ең биік шыңы» атты кітабында былай деп жазар: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«1923 жылы 28 шілдеде менің Талғар шыңына шығуыма тура жиырма жыл толды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
1903 жылы 28 шілдеде мен Талғардың күнгей жағында жатқан ең биік мұзартқа шықтым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оны мен «Богатырь» деп атадым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Менің маршрутым – Алматының шығысында қырық шақырым жердегі Есік өзенінің бойын қуалап отырды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Есік өзені Іле Алатауының терістігінен ағады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Келесі, 1904 жылы осы маршрутты профессор Сапожников қайталады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ Сапожников бұл өзеннің бойымен тек Ақкөлге дейін ғана жеткен де кері қайтқан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал мен болсам Ақкөлден ары тағы да он-он екі шақырым ең қиын жол жүріп өткенмін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ 1903 жылы менің бағыма қарай, маған жол көрсетуші болып Шығыс-Талғар болысының қазағы Рысқұл Жылқыайдаров жолықты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Профессор Сапожниковте Рысқұлдай жол бастаушы болған жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл өзі Шілмембет руынан шыққан қарапайым қазақ еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қара шаруа болса да, рухы күшті, қайраты мол, қажырлы қазақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл атырапта одан өткен мерген, Іле Алатауын одан артық білетін адам болмаған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл мені бұрын ешбір картаға түсірілмеген қиямет қиын жолдармен алып жүріп, Талғардың ту сыртынан шығарып, Есік өзенінің басталатын кезінен әрі алып барды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Соның арқасында менің 1903 жылғы саяхатым елеулі ғылыми нәтижелерге ие болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл табыстарым үшін мен өзімнің жол бастаушым Рысқұлға қарыздармын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оның мені небір қиын құздардан, жап-жалтыр мұздардан жол тауып, асқан жігер күшпен, айла-ептілікпен алып жүргенін көрсең. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Талғар шыңдарын бірінші зерттеуші ғалым ретінде мен Мұзарт етегіндегі Есік өзенінің сағасы басталатын алқапты Рысқұл алқабы деп атап, оның есімін мәңгі қалдыруға өзімнің хұқымды пайдалана отырып, шешім қабылдадым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өйткені ғылым алдында оның еңбегі зор». |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл сөздерді ғалым жиырма жылдан кейін жазды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал, жиырма жыл бұрын, Ақкөл жағасында, түнгі от басында отырғанда ол мұндай шешімді іштей армандаған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол түні отбасында Рысқұл жүресінен шоқ көсеп отырып, Мұзарт таудың өзін елжіретер мұңды да қаһарлы әнді ыңылдап салып еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дүние қудым он жасымнан, |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тартады бойым ауыр қорғасыннан |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Су қойса арқасына төгілмейтін |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Танады о да бір күн жорғасынан... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Не туралы? – деп сұрады ғалым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қу тіршілік, қысқа ғұмыр, алыстағы туған жер туралы, – Рысқұл. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сіздің туған жеріңіз Талғар емес пе? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Шымкент. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Түлкібас есіткен! Сонда. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақсу-Жабағылы біледі? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– А-а-а? Ақсу-Жабағылы?! Знаю, знаю, – ғалым екі көзі алдындағы шоқтай жайнай түсіп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
қалың кітаптың бір парағы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ бұл құдірет аямай төге салған ағыл-тегіл қуаныштың арты ұлы жанжалға ұласа жаздады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлбетте, әуелі Саймасай салды сойқанды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұлға: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сатқынсың! Қарақшысың! Тауфихсыз кірме итсің! Құртамын да жоямын! – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бурадай бұрқылдап Мақаш қамшы үйіріп ұрмақ болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қанды жағы Рысқұлды жақтап, олар бір бүйірден килікті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Айып менен, алдияр! – деп Рысқұл Саймасайдың алдына қол қусырғанмен, болыстың көкірегіне қан қатып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Аталастың аты озғанша, ауылдастың тайы озсын деген қайда? Рысқұл исі дулаттың намысын емес, тұлпар тұяғының намысын Қамбар ата аруағын, ас-жиынның, ойын-тойдың намысын қорғады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оған сенін нең кетті, болыс! Кірме деп қорлай берсең, мен-ақ сыйдырып аламын, Шымыр дулат маған да алыс емес! – деп Тұқымбай дәуірледі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Астан қайтқалы Қызыл Жебе Саймасайдың көз алдында ойнақтап тұрды да қойды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Түнде кәдімгідей түсіне кіреді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Түсінде оны біреулер беліне қырық құлаш арқан байлап зынданға түсіреді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Зынданның бір түкпірінде Қызыл Жебе құлағын жымырайтып, артқы аяғын көтеріңкіреп тебейін деп тұрады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Саймасай Қызыл Жебенің жанына жолай алмайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қырық құлаш арқанның ұшын тұзақтап, бұғалық тастамақ еді... ала арқанның өзі ала шұбар жылан болып басын қайқаңдатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Саймасай бастығырылып барып: «Бісміллә! Бісміллә!» –деп оянды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тұра тұр, Тұқымбай! – деді болыс. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сенің жазаң Тау-Шілмембеттен болсын! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Айтса айтқандай, Тау-Шілмембет оның құрған тұзағынан құтыла алмады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл осы келе жатқанда сол ұзын тұзақтың бір ұшы өз мойнында, бір ұшы болыс қолында екенін бек сезініп келе жатқан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұқымбай да сезіктенулі болатын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қызыл Жебенің даңқы аспандап кеткен сайын байдан да дегбір қаша бастады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жүйрік аттың иесіне жау көп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бақ қонған жерге күншілдік үйір болады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аттың иесін табанына таптай алмаған жерде, жүйріктің өзіне қастандық жасау қашаннан бар жамандық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Соны білген Тұқымбай Қызыл Жебенің аяғына жуандығы білектей кісен салып, қараша киіз үйдің ішіне кіргізіп, түнде табалдырыққа қарауыл қоятын болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл мұны біледі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ай үлкен сәске тұсына жетіп, толықсып тұрған шақта ол бай ауылының төбесінен келіп түскен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жабайы алмалы қырқанын етегіндегі жазықта жатқан ауыл ай сәулесімен ап-анық көрінді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қой жатқан қотанды қоршалай тіккен кілең қоңыр үйлер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әдетте бай үйі ақ шаңқан болар еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұқымбай қотан үй тікпейді, Тасбақадай тарбиған дәу үй ауылдың ортасын ала орналасыпты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бай мекені сол. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Садақша иіліп орналасқан жайлардың дәл ортасында, қой қотанның тура іргесінде жеке бір үй қараяды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қызыл Жебе сонда. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Төбедегі жабайы алманың тасасында тұрып, Рысқұл төңіректің бәрін әбден барлап алды да, Шабдарды талға байлап, ауылға жаяу беттеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қотан шетінде қарауыл бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қой күзететін аран ауыз барақ төбеттер де сол маңда. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қотан шетінен кірмей Рысқұл не де болса тура байдың үлкен қоңыр үйінің тұсынан тартты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Үйдің тұсында тұрып тың тыңдады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бүкіл ауылда ояу жатқан бұл кезде бір адам болса ол Тұқымбайдың өзі болады. |