Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қазір бала болса, лезде ересек мінез танытады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ерте есейткен күндер еді ол. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аз ғана ауыл апақ-сапақта абыр-сабыр, жоқ-жұқана, жұтаң тірліктің қамында: лағы бақырып, бұзауы мөңіреп, қатындары бажылдасып, қарттары: «Әй, қайыр бері!» – деп қақырынып қойып, күңгір-күңгір сөйлескендері кешкі тау ішінде үңгірден шыққан үндей күңіреніп тұрады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шешесінің қолы тимей жүргенде, емшек іздеп жылаған бала, күңгірттеніп, бейтаныстау болып бара жатқан жастарға жатырқай қарап үрген иттер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шыңдардан да биікте бірер қанар ақ мақта шашылып қалғандай екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Күннің қызылы соны шалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Талғардың басындағы бұлт бір кезде созбалақтап барып, қызыл бояуға малынған бойы, бір сәтке ұшып бара жатқан шыраққа ұқсап қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– О, Қызыл Жебе! – Тұрар ашадан көтеріле беріп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– О, Қызыл Жебе! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жұрт оны жоғалды деп жүр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жұрт оны сойылды деп жүр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сөйтсе, шыңға шығып кеткен екен ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ енді бір сәтте пырақ бейне түтілген жүндей ыдырап, бояуы қайтып, ылайсаңданып бара жатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрардың өрекпіген өкпесі солықсып, дүрс-дүрс соққан жүрегі су сепкендей басылды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– О, Қызыл Жебе! – деп сыбырлады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді осы бір елесті ол көп жылдан кейін Меркеде, Аспара тауының басынан көрерін ол сол сәтте сезген де, білген де жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көкірекке нұр тамған, құдіреттей күштің кеудеде шырағданы жанған, лезде жалп етіп сөнген ғажайып сәт. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сай табанында сарқырап аққан су, анда-санда пысқырынып қойып, ажырықты бырт-бырт үзіп, қосаяқтап секірген Шолақ Шабдардың кісенінің сылдыры. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қарлы шындардан шыққан салқын самал тербеген жапырақтардың сыбдыры. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шың басынан шақшия шыққан жалғыз жұлдыздың үндемес сыры – бәрі-бәрі Тұрардың кішкентай көкірегіне бір-бір тамшы сағыныш мәйегін құйып жатқандай, бала байғұс сол сағыныштың салмағына шыдай алмай, көмейіне келген бір сезімнен үйіріліп ып-ыстық жас балқып қалады да, кішкене жұдырығымен көзін уқалап-уқалап жібереді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көзін жыпылықтатып жастан құрғатып алып, сайдың табанындағы Шолақты іздесе, оның алдында қарайған біреуді көріп, жүрегі су ете қалады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Айрылдым аттан!» – деп айқайлағысы келеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алма ағаштың ашасынан шалбарын жырта-мырта секіріп түседі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл түрмеден қашып шыққан бойда бірден Талғарға тартпай, кәнігі аңшының әдісіне салып, орағытып, түстікке, Медеу сайға қарай жылжыды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Медеуге жетпей, түстік-шығысқа қарай бұлым болып бойлап кеткен Шыбынсайға түсті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шыбынсайдың қабағында кілең қоңыр қасқа торпақ-таналар жайылып жатқан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұта-бұтаның арасымен бір бұтақты селт еткізбей, бір қурайды сыбдырлатпай, бір түйір тасты тысырлатпай, жұмсақ басқан қашқынды қырда отырған бадашы байқаған жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шыбынсай тұйықталып, жан-жағы дөңгелене біткен жартастарға айналған жерден мөлдіреп, бүлк-бүлк етіп қайнар көз шығып жатыр екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл жата қалып, сол күмістен көмейіне қырау тұрғанша қылқылдатып жұта берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Суық шекесіне зырқ етіп шыққанда барып, «уһ» деп демін алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Күн бұл кезде едәуір көтеріліп қалып еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тарғыл тастардың арасынан балапандарын іздеген кекілік қақылықтады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонда барып қашқынның әбден қарны ашқаны есіне түсті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қайнар көздің бас жағындағы жалбызды аршып-аршып, әрірек өтіп, пісігі етіп кеткен бір шоқ бүлдірген тауып алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Біртіндеп теріп, уыстап-уыстап асағанмен бүлдірген ауқат болмады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тас-тастың қуысында қақылықтап жүгіріп жүрген кекілік көңілін алаңдатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Баяғы Ақсу-Жабағылының қына қал басқан тастарынан қыл-тұзақ қойып, кекілікті талай ұстаған тау қыран қазір мына жабайы тауықты қалай қармарын білмей, айла ойлады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тастан-тасқа жер бауырлап, өрмелеп шығып, бір қияқтың тасасына тырп етпестен сұлқ түсіп жатып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл түлкінің амалы еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кекілікті түлкі сұм көбінесе осылай ұстайтынын аңшы біледі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кекілік қияқ тастың ұшына дейін жорғалап келіп, жоғарыдан төмен баспалап қарап, балапандарын іздеген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Төменде не тасқа ұқсамас, не адамға, не аңға ұқсамас бірдеңені көріп, кекілік қақылықтағанын қоя қойған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тағы шіркін табиғи сезім күшімен бұл жатқанның қауіпті екенін өзінше шамалаған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жуықтап жоламастан бұғып қана көп отырды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақыры құмарлық сияқты бірдеңе билеп, жер бауырлап жылжып-жылжып жанына келді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жем деп тек алды ма, сұлу мойнын қылқың-қылқың созып қарап қояды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл мұны байқап жатқан, қол созым жерге жақындасын деп жатқан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Демі үзілген, сәл тірлік белгісін білдірсең – бәрі бекер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аңқау құс құлдырыңдап, тағы бір жылжыды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жаюлы жатқан құс-құс, тас түстес алақанға кекілік көзі қылиланып, әсем мойнын созып-созып көп қарады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алақанда екі-үш түйір қатқан шие бар еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жабайы шиені кекілік жанындай жақсы көретінін ежелгі аңшы аңдайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қу тамақ қиын, отқа да, суға да түсіретін сол. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кекілік бұл кезде аш та емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Балық көздің майлы дәні пісіп, жатаған жабайы шие қатып, кекілік балапанын ұшырып, әбден мамырлаған кез. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ құста да әуестік желігі бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алақандағы шиеден қанша сезіктенгенмен, құмарлық жеңіп, дәнді шоқуға мойнын соза бергенде, сұлқ жатқан қолдың аты жоқ саусағы жыбыр ете қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бір қолда бес саусақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бесеуі жеке-дара бөлек-бөлек тұрғанда тым әлсіз, жұдырық жұмылғанда ғана әлуетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бес саусақтың ішінде де бір осалы, опасыздауы бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол – аты жоқ саусақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақыры сол сатқын шығып, сезік беріп қойды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бас бармақ, сұқ саусақ, ортан саусақ, тіпті кіп-кішкентай шынашаққа дейін бүлк етпегенде, аты жоқ саусақтың шыдамы жетпеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ежелден келе жатқан ескі әңгіме. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Баяғыда кемпірі бар үйдің балаларының бәрі естіген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Есті кемпір – мұғалім, ал бұл әңгімесі – әліппе тәрізді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
...Бір күні бас бармақ: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ұрлық қылайық, – депті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қылсақ – қылайық, – депті сұқ саусақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Құдайды қайтесің? – дейді ортан қол. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Құдай не қылушы еді? – дейді аты жоқ саусақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Құдайдың ала тайын сойып жейік! – деп шақ етіпті шынашақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осы бес саусақтың бір-бір ауыз сөзінде әрқайсысының мінезі жатыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бәрінің жауабының ішінде аты жоқ саусақтың сөзі жансыз және тайғақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кекіліктен айырылып қалған Рысқұлдың есіне Түлкібастың түкпірінде бала кезде естіген осы әңгіме түсті де, басын шайқады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кекілік шошып кетіп, қанаттары пар ете қалып, келте құйрығының астынан бір түйір жылт етіп жерге түсіп, биіктемей жер бауырлап ұшып барып, сонада көрінген тарғыл тастың тасасына сіңіп кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әй, ит-ай, тек те кетпей, саңғып кетті-ау, – деді қашқын өлердей өкініп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жолы болмады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өзек талды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ, кекілік екеш кекілікке дейін оңай жан бермесін көріп, содан қуат алғандай, қайраттанып, орнынан тұрды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шыбынсайдың қырқасына шыққанда шығыстан Талғар шыңдары жарқ ете қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тапа-тал түс екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көп күн қаталап, құм кешіп жүріп, кенет мөп-мөлдір айдынға тап болғандай, яки баяғы батыр бабасы Әлімбек тіріліп алдынан шыға келгендей таңырқап біраз тұрды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ойына былтырғы оқымысты оралып, екеуі жүрген мұзарт жолдарын алыстан-ақ анық көргендей болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өйткені Талғардың шыңдарына тіке бет алдынан көтерілу мүмкін болмай, осынау батыс-түстігінен қиялап, сонау Жаңғырық пен Алпамса шыңдарына көтерілген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонау қара жолақ – Қарақауырсын шыңы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оның аржағынан Инетау қылтияды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ине десе ине. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шаншылып тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал Қара қауырсынның оң жағын ала қалшиып жалғыз тұрған қара тас – Жандарм. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Былтыр мына Жаңғырықты жағалап бара жатқанда Дмитриев Рысқұлдан: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Анау жеке тұрған таудың аты не? – деп сұраған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осында неше шың бар – бәрінің атын айтып берген Рысқұл қапелімде сасып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қалшиып тұрған саяқтың атын білмеуші еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Кім біледі, жандарм сияқты түсі суық екен, – деген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сыпайы оқымысты мына досының тапқырлығына сүйсініп: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Молодец, Рысқұл! Таптың, таптың! – деген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дереу дәптеріне жазып алған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Содан әлгі саяқтас «Жандарм» аталып кете барған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әттең. |