Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Кейде импульсивтік қасиет, әсіресе, өмірдің шешуші кезеңдерінде парасатты ерікті тізгіндейді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бірақ қалыптасып келе жатқан ерік біртіндеп темпераментке ықпал жасайды, қажет жағдайда оны өзіне бағындырады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Темперамент және іс-әрекет. Қей жағдайда адамның іс-әрекеті күшті және тез реакция жасауды, енді бірде бір қалыпты, байсалды қимылдауды кажет етеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Іс-әрекеттің әрбір түрінің өзіне тән белгілі қарқыны мен динамикасы болады және адам өзі араласқан істе қажетті сапаларды қалыптастырып, дамытып отырады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Алғаш жеке адамның табиғи ерекшеліктері іс-әрекетте табысқа жеткізу не бөгеуі мүмкін, бірақ, кейіннен белгілі бір әрекетпен сан рет жабдыққан соң байырғы қасиеттер іс-әрекеттің талаптарына сәйкес бейімделе бастайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мәселен, холерикке алғашқы кезде шабан қозғалысты баяу және тыныш қарқынды қажет ететін әрекетке төселу қиын, өйткені оның тума ерекшеліктері осы іске қажетті сапаларға қарама-қарсы келеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Холерик шыдамсыздық, оқыс қимыл қозғалыс, аптығушылық байқатады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Келе ол іс-әрекеттің талабына көндігетін болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Тақырып бойынша пысықтау сұрақтары 1. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Темперамент дегеніміз не? 2. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
И. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ерік туралы жалпы түсінік. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Өмірде біз адамның қалай жұмыс істейтінін, оқитынын, тынығатынын, сүйікті ісімен шұғылданатынын байқаймыз. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Біз оның белгілеген мақсатқа жету жолында ұзақ уақыт талпынатынын, күш-жігер, ақыл-ойын жұмсайтынын, көптеген кедергілерден өтетінін, шаттық пен қанағат әкелмейтін, бірақ қажетті іс үшін кейбір жағымды жайттардан бас тартатынын көреміз. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мұның бәрінде де адам еркі көрініс береді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Алдыңа қойған мақсатқа жету үшін ішкі немесе сыртқы кедергілерді, адамда туатын күштің арқасында жеңіп өтудегі психологиялық процесс - ерік деп аталынып жүр. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Адамның жеңіп өтетін сыртқы кедергілері деп - сол істің өзінің объективтік қиындықтарын оның күрделілігін, әр қилы бөгеттерді, басқа адамдардың қарсылықтарын, жұмыс жағдайындағы қиыншылықтарды т.б. есептейді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ішкі кедергілер - бұлар адам өзіне жұмыс істету қиынға соғатын, жалқаулық, шаршап-шалдыққандық, алдында тұрған міндетке ешқандай қатысы жоқ басқа бірдеңелермен шұғылдануға құштарлық ететін, белгіленген мәселелерді орындауға кедергі жасайтын субъективтік, жеке ниеттен туатын кедергілер. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ішкі кедергіге құштарлық, тілек сияқты жат әдеттер жатады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Адамдар олардан ерік күшінің арқасында құтылады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ал «ерік» терминімен жеке адамның қасиетін де, қиындықтарды жеңе отырып табандылықпен және мақсатқа жету үшін әрекет жасау қабілетін де белгілейді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Адам өмірінде еріктің маңызы орасан зор. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ерік кәдімгі күнделікті өмірде, әсіресе үлкен кедергілерді жеңудегі ауыр кезеңдерде керек. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Соғыстағы немесе еңбектегі қандай да болсын жасаған ерлік адам еркінің күшті болуын керек етеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Керісінше, еркі әлсіз адамдар үлкен іс бітіру түгіл, күнделікті өмір қойған міндеттерді атқара алмай, жұмысқа қабілеті нашар болып, басқалардан көмек күтіп, қамқорлығында болғысы келеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Осындайлардың кейбіреулері жаман іске құмартып, керексіз әдеттердің құрбаны болады, бұларды жеңіп шығуға олардың ерік күші жетпейді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Еркі күшті адам тек парасатпен, еңбегімен жақсы өмір сүріп қана қоймай, сондай-ақ шын мәнінде қаһармандық іс жасауға қабілетті болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ерік қуаты барлық психикалық процестердің әрекеттерін жинақтап және жандандырып қана қоймай, сондай-ақ ішкі органдардың жұмысын жақсартуы естің ауруын, тіпті өлімнің келуін де тоқтатуы мүмкін. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ұлы Отан соғысы кезінде өлімші болып жарақаттанған ұшқыш өліп бара жатқанын сезсе де қолынан ұшақтың штурвалын жібермеген. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ол ұшақтағы жарақаттанған жандардың өзімен бірге өлетінін түсінген. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Міне сөйтіп ерік күшінің кереметтігінен ұшқыш ұшақты қондырған. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Адамды әрекетке итермелейтін негізгі мотив-оның түрлі қажеттері. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Адам өз қажетіне байланысты алдына түрлі мақсаттар қояды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ол мақсаттарды орындау үшін түрлі әдіс - амалдар қарастырады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Өйткені адам сыртқы дүниенің заттары мен құбылыстарын тек танып, не оған өзінің қатынасын білдіріп қана қоймайды, сонымен бірге, оны қажетіне орай өзгерткісі келеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бұл үшін ол қимыл-қозғалысқа, іс-әрекетке түсіп отырады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Адамда қимыл-қозғалыстар есепсіз көп. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бұларды үлкен екі топқа бөлуге болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Оның бірін еріксіз қозғалыстар (яғни мақсат қойылмайтын қозғалыстар: көздің жұмылуы, жөтелу шашалу, түшкіру т.б.), екіншісін ерікті қозғалыстар деп атайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мәселен, жерге түсіп кеткен нәрсені көтеріп алу қозғалыстың соңғы түріне жатады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Кез келкен қозғалыс арқылы сыртқы ортаны өзгертуге, оған ықпал жасауға болмайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бұл үшін мақсатқа бағытталған қимыл-қозғалыстар жасау қажет. Ойланып істелетін, алға мақсат қоюды қажет ететін, түрлі кедергілерді жеңе білуден көрінетін қимыл-қозғалыстарды психологияда ерік амалдары немесе ерік деп атайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Сонымен ерік дегеніміз адамның өз мінез-құлқын меңгере алу қабілеті. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ерік пайда болу үшін ең алдымен себеп түрткілер болу қажет. Ерік пайда болу үшін ең алдымен себеп, түрткілер болу керек. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Адам алдына мақсат қояды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Сол мақсатты жүзеге асыры үшін әр түрлі әрекеттер жасайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мақсатты жүзеге асыруда адамда пайда болатын бір көмескілеу түрткілер пайда болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Оны психологияда тілек деп атайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Адам көп нәрсені тілейді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Біреуін жақтырады, екіншісін жақтырмайды, қажеттісін орындасам, жүзеге асырсам дейді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Тілектен кейін бір түрткі қалау туындайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мұнда адам өзінің мүмкіншілігімен санасады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Адамда бірнеше қалау болады, бұлардың арамында күрес пайда болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Адам керектісін алып, тоқтамға келеді, соңынан жүзеге асыруға тырысады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ерік қоғамдық еңбек процесінде пайда болып, қалыптасқан. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Тек еңбек ету арқылы ғана адам өзінің әр түрлі амалдарын, қимылдарын көрсетіп, түрлі қажеттерін өтей алады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Адамның еріктік қимылдары оның өмір сүріп отырған ортасының, яғни сыртқы дүние заттары мен құбылыстарының әсер етуіне байланысты көрінеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Барлық тіршілік ерікке байланысты, ал ерік ешбір себеп дегенді білмейді, ешбір материалдық жағдайлармен байланысы жоқ рухани өзінше пайда болған күш, деп адмның барлық әрекеті, мұның ішінде еркі де, нақтылы айналасын қоршап тұрған дүниеге, жағдайларға байланысты болатындығына жете мән бермейді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Сөйтіп, ерік қимылдарын өзінен-өзі пайда болмайтын, керісінше, адамның өмір сүрген ортасына байланысты дамып отыратын, ми қызметі продуктысының бірі болып есептелінетін психикалық процесс деп түсінуіміз қажет. Ерікті қозғалыстарда орындау дегеніміз - еріктің ең қарапайым түрде сыртқа шығуы. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Жас баланың еркінің дамуы осындай қозғалыстар жасауға үйрене бастаудан, өзінің денесін басқара алуынан байқалады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Қозғалыстарды тежей алу, тек алда тұрған мақсатқа ғана сәйке қозғалыс жасау-бірінші және екінші сигнал жүйелерінің өзара әрекеттестігінің нәтижесі Еріктің мағынасы кең. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мұның бірінші жалпы мағынасы адамның психологиялық өмірінің саналы түрде бір мақсатқа бағытталуын білдіреді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Сөйтіп, адамның дәл мағынасындағы ерікті амалы, бірішіден, әрбір адамның өзін-өзі билей алуынан, яғни мінез-құлқын меңгере алуынан көрінсе; |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
екіншіден, оның түрлі ішкі және сыртқы кедергілерді жеңе отырып, алдына қойған мақсатын орындап, істі мұқият тындыруынан көрінеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
И. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
М. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Сеченов: «Ерік қимыл-қозғалысқа ғана басшылық ететін өзіндік ерекшелігі жоқ агент емес, ақы мен моральдық сезімнің белсенді жағы, соның біріншісі немесе екіншісі үшін ол көбіне қимыл-қозғалысты адамның өзін-өзі сақтау сезіміне қарсы келе отырып басқарады»-, деп жазды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ертеден-ақ ерік табиғаты женінде бір-біріне қарама-қарсы екі көзқарас - материалистік және идеалистік көзқарастар қалыптасты. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Идеалистер ерікті ми қызметімен де, қоршаған ортамен де байланысы жоқ рухани күш деп санайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Олар ерікті біздін санамыздың нұсқаушылық, қызмет атқаратын жоғары агенті деп санайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ерік ешкімге және ешнәрсеге де бағынбайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ол еркін. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Олардың пікірінше, адам кез келген жағдайда ешкіммен есептеспей-ақ өзінің ойына келгенін істей алады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ол еркін әрекет етеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Баскаша айтқанда, адам не тілесе соны істейді, қалауына қарай қылық жасайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бәрі оның ерікті еркіне байланысты. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ерік еркіндігінің идеалистік концепциясы философиялық және этикалық көзқарас турғысынан да жалған. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Идеалистердің ойынша рух бостандығы әрекет бостандығына әкеледі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бірақ қоғам мүшелерінің мүдделерімен санаспайтын жеке адам мінез-құлқы мораль және заң нормаларын менсінбеу, кейде оны бұзу болып табылады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Материалистік ұғым бойынша ерікті материядан-мидан бөліп алу мүмкін емес. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ерік адамның танымдық және практикалық әрекетінде көрініп, соларды жүзеге асырудан тұрады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Адамның ерікті әрекетін жүзеге асу үшін мынадай шарттар қажет: 1) #бірінші# алға тұтқан мақсатты орындау; |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
2) #екінші# жолда ұшырайтын кедергі, бөгеттерді жеңуі; |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
3) #үшінші# мақсатқа жету жол жолында қайраткерлік, ерлік, табандылық көрсету, қиыншылықтан жол табу, тәсілқой болу т. б. 4) #төртінші# Қиындықтарға қарсы тұрып, үрейленбеу, қорықпау т. б. Осы шарттарды орындалған уақытта ғана адамды ерік-жігері жеткілікті, қажыр-қайрат бар кісі деп айтуға болады Еріктің физиологиялық негіздері. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Үлкен ми сыңарлары қыртысының төбелік бөлігінде қимыл-қрозғалыстарды басқаратын учаске бар. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ол ми қыртысының барлық учаскесінен, соның ішінде барлдық талдағыштардың ми қыртысы ұштарымен байланысып жатады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бұл байланыс ми қыртысының белгілі бір учаскесіне жетіп, онда осындай процесс туғызу мүмкіншілігін қамтамасыз етеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Қимыл – қозғалыс учаскесі үнемі талдағыштардың ми қыртысы ұштарынан келіп түсетін хабарлардың «атқылауы « астында болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Хабар алған соң, қозғалыс клеткалары кез-келген сәтте қимыл жасау жөнінде бұйрық беруге мүмкіндік алады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
И. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
М. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Сеченов айтқандай, қандай іс-әрекет болса да оның болуының алғашқы себебі әрдайым сыртқы сезім беретін қозудан болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Іс-әрекеттің детерменизмі осы болып табылады, соған қарағанда, адамның әрбір істеген әрекетінің өз себебі болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бұл жерде И. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
М. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Сеченов алғашқы себеп туралы айтып отыр. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бірақ осыдан әрі көптеген іс-әрекетпен сезім беретін қоздырғышсыз-ақ немесе тіпті, оған қарсы, өмір тәжірибесіне сүйеніп туа береді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Айталық, сыртқы тітіркендіргіш, мысалы теледидар адамды қызықты хабарды көруге шақырады, ал адам ойында тұрған бір істі орындауға немесе сол жұмыс орындалмаса, одан туатын жағымсыз жағдайларды еске алып, жұмыс істеуге отырады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ерік әрекетінің физиологиялық негізі, өткен тәжірибенің нәтижесінде ми қыртысында бұрын құралған нерв байланысының екінші сигнал жүйесі толады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ерік іс-әрекет жасау қарсаңында осы жүйелер қозғалысқа келеді, сөйтіп, шамалы күш жұмсауға мүмкіндік береді, сондықтан адам - теледидар өте қызықты нәрсе беріп жатса да, оны көрмей, өзін жұмыс істеуге мәжбүр етеді. |