Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Белгілі ұзындығы бар әр түрлі толқындар әсер етсе ғана көз заттардың түсін (бояуын) ажыратады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мәселен, қызыл түс ұзындығы 700 #жеті жүз# миллимикрон, жасыл түс 300 #үш жүз# миллимикрондай ұзындықтағы электромагнит толқындарының әсер етуінен пайда болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Спектрге (спектрум – латын сөзі, қазақша көріну деген мағынаны білдіреді) қараған кезде одан табиғаттағы жеті негізгі түсті және олардың сансыз реңдерін айыруға болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ересек адам түстің 180-дей #жүз сексендей# жеке түрлерін және он мыңнан астам реңктерін ажырата алады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Заттар мен құбылыстардың түстері хроматикалық (қызыл, қызғылт, сары, жасыл, көгілдір, көк, күлгін) ахроматикалық яғни бояусыз (ақ, қара және барлық сұр түстер) болып екіге бөлінеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Хроматикалық түстер үш түрлі сапамен (түстің ашық болуы, реңкі, қоюлығы), ахроматикалық түстер тек ашық болуымен ғана ажыратылады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Заттардың түстерін көру «үш түсті көру» теориясымен түсіндіріледі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Осы теорияны алғаш ұсынған ұлы орыс ғалымы М. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
В. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ломоносов болса, кейіннен оның көзқарасын неміс ғалымы Г. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Гельмгольц зерттеп жалғастырған. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Осы аталған ғалымдар көздің тор қабығында үш түрлі жұмыр клеткалар бар, олардың бір-бірінен айырмашылығы жарық сәулелерінің әсерін түрліше сезетіндігінде деп жорамал жасады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Егер көзге ұзын толқынды сәуле әсер етсе, онда бірінші жұмыр жасушалар қозу күйінде келеді де, осының нәтижесінде адам қызыл түсті түйсінеді, екінші жұмыр жасушалар қозса - онда жасыл түсті түйсіну пайда болады да, үшінші жұмыр жасушалардың қозуы - күлгін түсті түйсінуге мүмкіндік береді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Осы үш жұмыр жасуша қатар қозатын болса - адам ақ түсті түйсінеді, ал бұлардың қозу күші түрліше болса - аралық түстерді түйсінеді Заттың түстерін дұрыс айыра алмау көздің тор қабығындағы осы аталған үш түрлі жұмыр клеткаларының жұмысына зақым келуден болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Кейбір адамдардың көзінің түстерді айыра алмайтын кемістігі болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Айналадағы заттардың бәрі ол адамға қоңыр болып көрінеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Көздің осындай кемістігін - дальтонизм дейді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ондай адам, әсіресе, қызыл және жасыл түсті айыра алмайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ер адамдардың 4-5 #төрт-бес# пайызы дальтондық болса, әйелдер 0,5 #нөл бүтін оннан бес# пайызы ғана. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Сонымен көру түйсінуі дүниені тану процесінде өте маңызды орын алады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мұндай адамдарды кейбір мамандықтар бойынша жұмысқа қабылдамайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мәселен, паровоз машинистері, жүргізушілер мен трамвай жүргізушілер түстерді жақсы ажырата білуі қажет. Өйткені светофорда тек қызыл және жасыл түс қана болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Осы түстерді ажырата алмай қалушылық, транспорттың апатқа ұшырауына себеп болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Сондықтан осындай жұмыстарға адам алғанда олардың түсті айыра білу қабілеттерін дәрігерлік комиссия арқылы анықтап отырады.. Есту түйсіктері. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Дистанттық түйсіктерге есту түйсіктері де жатады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Есту рецепторын тітіркендіретін дыбыс толқындары. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Дыбыс толқыны деп - ауаның белгілі ырғақпен бірде тығыздалып, бірде селдіреп ыдырауын айтады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Сол толқындар әр тарапқа тарайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ауа толқындарының физикалық құрылысы өте күрделі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Біз сол толқындардың жиілігін, амплитудасын және формасын ажырата аламыз. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ауаның бір секунда өтетін толқынын герц деп атайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Адамның есту рецепторы 1 сек #бір секунд# ішінде орта есеппен 16000-нан 22000 #он алты мыңнан жиырма екі# герцке дейін ауа толқынын түйсіне алады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
16 герцтен төменгі жиілікпен өтіп жатқан толқындарды құлағымыз түйсіне алмайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Біздің талдағыштарымыз түйсіне алмайтын 12-16 #он екі – он алты# герцтен төменгі дыбыстарды - инфрадыбыстар деп атайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ал толқынның жиілігі 22000-нан #жиырма екі мыңнан# асып кетсе, ондай дыбысты адамның құлағы шалмай қалады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мұндай жіңішке дыбыстарды ультрадыбыстар дейді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Құлақ - есту рецепторы. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ол үш бөлімнен тұрады: 1) #бірінші# сыртқы құлақ; |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
2) #екінші# орта құлақ; |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
3) #үшінші# ішкі құлақ. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Сыртқы құлаққа құлақ қалқаны және оның есту жолы жатады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Құлақ қалқаны - дыбыстың бағытын белгілеп отыратын және оны жинауға себепкер мүше. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ондай міндетті қалқанның бұлшық еті орындайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бұл мүшенің физиологиялық күші ерекше болып келеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Сыртқы құлақты орта құлақтан бөліп тұратын мүше - дабыл жарғағы. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ол нәзік болғанымен, өте берік. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Дабыл жарғағы серіппелі болғандықтан, ауа толқынын бұлжытпай шайқалтады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Өзінің тербелуін дабыл жарғағы орта құлақтың сүйекшелеріне мүлтіксіз жеткізеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ортаңғы құлақтың элементтері үш сүйекшеден, яғни балғашық, төс және үзеңгіден тұрады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Балғашық ауаның сарғақта шайқалуын төске жеткізіп, төс дірілдерді үзеңгіге апарады, үзеңгі сырттан келген дірілдерді ілгері жөнелтеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Есту мүшесінің үшінші бөлігі ішкі құлақ. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ішкі құлақтың бітісі өте күрделі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Оның өзі үш бөліктен босағадан, иірім түтіктен және жартылай имек каналдардан тұрады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бүкіл негізгі жарғақты бойлай корти мүшесі (дыбыс тітіркендіргіштерін қабылдайтын аппарат) орналасқан. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Оның құрылысы да өте күрделі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Корти мүшесінің аса маңызды бөлігі - өте жіңішке талшықтары бар сезімтал клеткалардан тұрадьі, Ол клеткалар дыбыс қабылдайтын рецепторлар деп аталынады Есту түйсіктерінің табиғатын Г. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Гельмгольцтың резонанс теориясының негізінде түсінуге болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Г. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Гельмгольц корти мүшесіндегі ұзын нерв талшықтары музыка аспабының қылы тәрізді төменгі дыбыстарды қабылдайды да, ал қысқа нерв талшықтары керісінше, жоғарғы дыбыстарды қабылдайды деген пікір айтқан. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
И. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
П. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Павлов лабораториясында иттің негізгі мембранасының ұзын талшықтарын кесіп алып тастағанда, төменгі дыбыстарды түйсінуге иттің шамасы келмеген. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ал қысқа талшықтарды кесіп тастағанда, жоғары дыбыстарды түйсіне алмаған. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мұндай тәжірибе Г. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Гельмгольцтің жаңғырық теориясының дұрыстығын дәлелдейді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Есту түйсігі де сыртқы дүниені танып, білуде зор маңыз атқарады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Есту түйсігі әсіресе тілді меңгеруге аса қажетті түйсік. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Сөздің мәнін ұғу, оны дұрыс түсіну және біреуге айтып беру, дұрыс естімейінше жүзеге аспайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Әрбір адамның ана тілі оның есту түйсігінің дамуына күшті әсер етеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Дыбыстардың нәзік айырмашылықтарын ажырата алу - есту түйсігі жөнді жетілмеген адамға қиынға түседі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Адам дыбыстарды ауа толқындары арқылы рецепторлармен түйсінеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бұл процестің екінші жолы - дыбысты сүйек арқылы есту. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мысалы, құлаққа мақта тығып қойып, дірілдеп тұрған камертонды бас сүйегіне тақасаң, дыбыс айқын естіледі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Дыбыстың сүйек арқылы берілуі ауа арқылы емес, дыбыс шығарып тұрған зат пен сүйектің жанасуы нәтижесінде естіледі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Есту түйсігін - сөздік, музыкалық және шуылдық деп үш түрге бөледі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Түйсінудің бұл түрлерінен есту талдағышы дыбыстың үш сапасын: күшін (қатты жай), жоғарылығын (жоғары - темен), тембрін (дауыстың немесе музыкалық аспаптың өзіндік ерекшелігі), ұзақтығын (дыбыстың созылу мерзімі) және бұған қоса үзіліссіз қабылданатын дыбыстардың екпін ырғақ өрнегін ерекшелейді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Сөз дыбыстарын ажырата естушілік фонематикалық есту деп аталынады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ол өмір барысында бала тәрбиеленген тілдік ортаға қарай қалыптасады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Шет тілін игеру фонематикалық естудің жаңа жүйесінің жасалуына әкеледі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Шетел тілдерін оқып үйрену қабылеті көбіне дамыған фонематикалық естумен анықталады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ол сөзді қатесіз жазуға (әсіресе бастауыш мектепте) әсерін тигізеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Музыкалық естігіштіктің әлеуметтік қажеттілігі сөзді естігіштіктен кем емес. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Музыкадан эстетикалық ләззат алу қажеттілігі болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Дыбыстық түйсіктің үшінші түрі - шуылдық (және сыбдырдың) адам үшін әлеуметтік мәні аздау. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Шуыл белгілі бір эмоциялық күйге түсіреді (жаңбыр шуылы, жел ызыңы), кейде қауіптің хабаршысы болады (жыланның ысылы, жақындап келе жатқан жаудың аяқ тықыры). |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мектеп тәжірибесінде шуылдың ұнамсыз әсерімен ұшырасуға тура келеді: ол санадан пайдалы сигналдар - сөздерді бөліп шығаруға бөгет жасайды, нерв жүйесін қалжыратады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Үлкен қалаларда көше шуылына қарсы ағаштар отырғызылады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Иіс түйсіктері. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Иіс түйсігінің рецепторы да дистанттыққа жатады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мұрын кеңсірігіндегі кілегей қабықтың клеткаларына түрлі химиялық заттардың микроскоптық бөлшектерінің әсер етуі нәтижесінде иіс түйсіктері пайда болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Осы кілегей қабықтың таяқша тәрізді сезгіш клеткалары бар. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ауамен бірге мұрынға кіретін иісті заттар иіс мүшесінің сезгіш клеткаларын тітіркендіріп отырады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Иіс түйсіктерінің түрлері көп (хош иіс, сасық иіс, өткір иіс т.б.). |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бірақ бұлар әлі күнге дейін белгілі классификацияға түспеген. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Өйткені оларды дәм түйсіктерінен ажырату кейде қиынға соғады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Сондықтан да біз көбінесе белгілі бір иістің атын атаудан гөрі, иіс шығарып тұрған затты атаймыз (темекі исі, газ исі, шөп исі т.б.). |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Иіс түйсіктері адамның тұрмыс салтына, қызмет бабына қарай да ерекше дамып отырады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Адамның иіс түйсіктерінің қоршаған ортаны бағдарлаумен байланысы аз. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Иістің бұл қызметін көру мен есту билеп төстейді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Иіс түйсігінің дамымағандығы мен тұрақсыздығына тілімізде оларды атайтын арнайы сөздердің жоқтығы да дәлел, түйсіктер өзін тудыратын заттардың абстрактыланбағандықтан «шөп иісі», «шіріген алма иісі», «гүлдің иісі» деп айтылады. |