Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мәселен, адам алғашқы рет бір жерге келгенде (бұрын көрмесе де) оған көп нәрсе таныс, өзі бұрын осында болғандай көрінеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мұндайда ол ертеде ұшырасқан нақты бір жағдайды қазіргі кездескен жағдайға ұқсатады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ұмыту процесі - есте қалдыру процесіне қарама-қарсы процесс. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Өмірге қажет емес нәрселерді ұмытып отыру – адамның рухани дамуына көп көмегін тигізеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Егер адам қабылдаған нәрсенің барлығын есінде сақтай беретін болса, онда кез келген ұсақ-түйектер мидың бір қалыпты жұмысын қиындатар еді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ұмыту түрліше жағдайларда көрінуі мүмкін. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бірде ұмыту объектіні әдейілеп еске түсіруге, не тануға мүмкіншіліктің жоқтығынан пайда болса, енді бірде объектіні қате тану, не әдейілеп еске түсіре алмаудан болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Егер біз бұрын есте қалған нәрселерді есімізге түсіре алмасақ, бұрынғы қабылдағандарды тани алмасақ бізде ұмытудың болғаны. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ұмыту бірнеше себептерге байланысты. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
1. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
#бірінші# Ұмыту алға қойған мақсаттың анық болмауынан болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
2. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
#екінші# Қабылданған материал онша ашық, анық эмоциялы болмаса тез ұмытылады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
3. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
#үшінші# Есте қалдырылған материалды дұрыс түсінбеу. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
4. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
#төртінші# Қайталау мен жаттығудың болмауынан және кеш ұйымдастырылуынан болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
5. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
#бесінші# Материалдың керексіз болуы. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
6. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
#алтыншы# Адамның миына зақым келсе оңың ойлау қабілеті бұзылып, тез ұмытады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ұмыту нерв қызметінің күйіне байланысты. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
7. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Нерв жүйесі әбден шаршағанда не ауруға ұшырағанда адамда ұмытшақтық күшті болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Нерв жүйесінің нашарлауына орай ұмытшақтық қартайған адамдарда жиі кездеседі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мәселен, белгілі жазушы Вальтер Скотт «Айвенго» атты романын науқастанып жүрген кезінде жазыпты. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Роман басылып шығады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ауруынан айыққан соң В. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Скотт өз романының қай кезде жазылғанын еске түсіре алмапты. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Адам миына зақым келуден еске түсіре алмауды ғылымда амнезия құбылысы деп атайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бұл құбылыстар мидағы тежелу, өшу заңдылықтарына байланысты. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бірақ ұмытылған құбылыстар бір кезде жаңғырып, еске түседі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Материалды оқыған бойда (көлемді, күрделі түрлерін) бірден қайта жаңғырту кейде қиынға түсіп, мазмұны толық берілмей қалатын кездер болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бірақ бұлар екі-үш күннен кейін тым тәуір қайта жаңғыртылуы мүмкін. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Осындай кешігіп еске түсіруді психологияда реминисценция құбылысы деп атайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мәселен, адам өзінің жақсы меңгерген тілін, аурудың салдарынан мүлдем ұмытып қалып, кейін жазылған соң қайта сол тілде сөйлей алады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Осы орайда уақытша ұмытуды сақтық тежелу деп атайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ұмыту – нерв жасушаларындағы тежелу үрдістерінің дамуы. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Адамның бұрынғы істеген қызметі қазіргі есте сақтау жұмысына бөгет болса, оқу процесінде яғни өткен материалға ұқсас екінші бір материал оқылса, бұл қайта жаңғыртудың сапасының төмендеуіне әсер етеді, оны проактивтік тежелу, ал бұрыннан есінде сақталған материалына кейінгі қызметі бөгет болса ретроактивті тежелу делінеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мұндай жайттар мағынасы бір – біріне жақын материалдарды үйренуде жиі кездеседі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Айтылған құбылыстардың табиғатын білудің үлкен педагогикалық мәні бар. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Өткен шығармадан көлемді, мазмұны ұқсас шығарманы жаттағанда, олардың басы мен аяғы есте жақсы сақталып, орта жері тежелуге ұшырайтындығы көрініп отыр. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мұғалімдер мұндай тежелулерді оқушыларда болдырмау үшін, сабақ кестелерінде ұқсас пәндердің қатар тұрмауын қадағалап, әр жастағы оқушылардың үй тапсырмаларының нормасы қатаң сақталынып, оқу әрекетін үнемі түрлендіріп отырулары керек. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
5. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Естің дара және типтік ерекшеліктері. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Өмір сүру қызмет атқару барысында нерв жүйесінің ерекшеліктеріне қарай адамда естің даралық және типологиялық ерекшелігі қалыптасады Естің даралық ерекшеліктері. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Естің даралық ерекшеліктері біріншіден, жеке адам ерекшеліктерімен байланысты болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ес дәрежесі бірдей екі адамды табу қиын. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Естің жақсы сапаларының бірі - даярлығы. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Толып жатқан объектінің ішінен біреуін іріктеуіміз (оның қасиетін, сапасын) қабылдаудың таңдамалылығы делінеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Қабылдаудағы зат пен фон. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мұғалім оқушылардан үй тапсырмаларын сұраған кезде оған бір баланың жауабы ерекше ұнайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бұған ол аса зейін қояды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Сонда мұғалімнің объектісі сол бала болады, қалғандарының жауабы жөнді еленбейді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Жаңағы жауап берген баланың жауабы, қабылдаудың заты, ал қалғандарыныкі соның фоны болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Осы жағдайды мына сурет жақсы көрсетеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мәселен, мұндағы суреттің бірінде қара түстегі 2 #екі# адамның профилі байқалады, ақ түс жай көрініс деп қабылданады; |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
ал екінші жағдайда керісінше. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Осы суреттегі ақ ваза затқа айналады да; |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
оның төңірегіндегі қара түс фон болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мұнда фон мен заттың орны ауыстырылып отыр. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Қабылдаудың заты мен фоны жылжымалы. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Қабылдау заты болған нәрсе қажет болмай қалса, фонмен құйылысып кетеді, фондағы нәрсенің бірі белгілі бір уақытта қабылдаудың затына айнала алады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Қабылдаудың тұрақтылығы (константтылығы). |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Константтылық деп сыртқы жағдайдың өзгеруіне қарамастан, заттардың кейбір қасиеттерінің бірқалыпты болып қабылдануын айтады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мысалы: ақ қағазға жасыл лампочканың жарығы түссе де, қызыл лампочканың жарығы түссе де бәрі бір ақ болып қабылдана береді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Апперцепция. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Қабылдаудың мазмұны мен бағыт – бағдарының адамның тәжірибесіне, білім байлығына байланыстылығын апперцепция деп атайды (Апперцепция – латынның апперцептио деген сөзінен алынған, қазақша қабылдауға қосымша деген мағынаны білдіреді). |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Апперцепция тұрақты, уақытша болып 2–ге #екіге# бөлінеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Тұрақты апперцепция адамның қызығуы мен мамандығы, білімі мен дүниетанымына байланысты болып отырады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мысалы: «түбір» деген сөзді әр адам түрліше қабылдайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Тіл маманы «сөздің түбірі», ал ботаник «шөптің түбірі», математик «санның түбірі» деп қабылдайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Әр түрлі иллюзиялардың негізінде адам жаңсақ пікірде болады, мұны уақытша апперцепция дейді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Апперцепцияның уақытша түріне А. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
С. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Пушкиннің «Вурдалак» деген өлеңі жақсы мысал бола алады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Осы өлеңінде Ваня деген қорқақ бала түнде зират арқылы жүріп бара жатады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ол қорыққаннан қара терге түседі, сүйек кеміріп жатқан итті қабырдан шыққан өлікке балайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Өйткені оның өзі осындай кереметтердің «болатынына» сенетін. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
М. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Әуезов «Қыр әңгімелерінде» Жортар қарттың басынан кешкен бір оқиғаны былайшы суреттейді: «Бейіттің іші әлгіден де жарық болып кетіп, артынан бәсеңдегендей болды ... құдай көрсетпесін көзіне өзінің бұрын түсін көрмеген, атын естімеген бір пәле көрінді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Алғашқы көрген кезде «жалмауыз» дедім. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Нобайы адамға ұқсамайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Қап – қара, тырдай жалаңаш. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бойы еңгезердей, үлкен, биіктігі кісі бойы, қол сұғымдай шашы бұрқырап тұр, көзіне түскен, әсіресе, қорқынышты жері – аузы. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ырсиып, от болып, тістері ақсиып, сойдиып тұр екен. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Аузынан кәдімгідей от бүркіп тұр ... өзге еш жері көрінбейді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Қараңғы бұрышта қып – қызыл от болып жанып тұрған ырсиған ауыз, ақсиған тіс қана көрінгендей болды ... тұрайын десем буынымды баса алтын емеспін ... қозғаларға шамам жоқ ... құр сүлдем отыр ... Бір мезгілде ... ақырын келіп, иығымнан бас салды». |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Жын – шайтан, пері, албасты дейтін ұғымдарға қатты сенетін адамға бейіт ішінде осындай «керемет» көріністерді туғызған жауыннан паналап жүрген екінші бір адамның әлсін - әлсін әлі жағып жүрген сіріңкесі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
«Қорыққанға қос көрінеді» деген мәтел осындай адамдардың психологиясын өте жақсы көрсетеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Қабылдаудағы иллюзия. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
(иллюзия латын сөзі, қазақша алдану деген мағынаны білдіреді). |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Заттарды қабылдау кейде қате болып шығады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Қателер (иллюзиялар) әр түрлі талдағыштар қызметінде де кездесіп отырады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Көру иллюзиясы көбірек белгілі: Мысалы: ақ көйлекті әйел, қоңырқай киімдіге қарағанда толықтау болып көрінеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Көлденең жолақты мата мүсінді толықтай, тік жолақты биіктеу етіп көрсетеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Иллюзияны тәжірибе арқылы тексеріп көру – қабылдаудың дұрыстығының бірден – бір өлшемі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Иллюзиялар аффектілік, вербалдық, парейдолиялық болып бөлінеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Аффектілік иллюзия – көбіне қорқыныш, мазасыз көңіл – күйде басталады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бұл жағдайда бөлменің бұрышында ілінген киім немесе халат жасырынып тұрған кісі өлтіруші, асханадан естілген дыбыстар соны өлтіретін қаруға ұқсап кетеді. |