Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бір сөзбен айтқанда, адамның қозғалысқа түсетін мүшелерінің барлығы да осы түйсікке сүйенеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Кинестезиялық түйсіктерді дамыту окыту процесінің басты міндеттерінің бірі екендігі түсінікті. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Еңбек, дене шынықтыру, сурет, сызу, оқып жаттығу сабақтары қимыл талдағышының даму мүмкіндіктері мен перспективаларын ескере отырып жоспарлануы тиіс. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Оны тәрбиелеу үшін, қимылдың сұлулығы мен жеңілдігін дамытатын би, көркем гимнастика, сайыс және спорттың басқа түрлерінде жаттығу қажет. Кинестезиялық түйсіктің табиғаты күрделі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Өйткені ол сапалық жағынан айырмашылығы бар бірнеше рецептордың бір мезгілде тітіркенуінен пайда болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Қимылдарды орындағанда бұлшық еттегі рецепторлар ұшының тітіркенуі бұлшық еттердің тонусын түйсіндіреді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Тарамыстағы нерв ұштарының тітіркенуі бұлшық еттің қысқаруын білдіреді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Қозғалу талдағыштары арқылы адам өз денесінің және жеке мүшелерінің қозғалуы, олардың тездігі мен күші, бұлшық еттерінің қысқарып босаңсуы, керілуін түйсінуге мүмкіндігі жайында үздіксіз хабар алып отырады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Кинестезиялық талдағыштың шетте не болып жатқаны туралы миға тез хабар жеткізіп отыруын кері афферентация деп атайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Денедегі әр түрлі кері афферентацияға байланысты процестер адамның көздеген мақсатына сай келмесе, бұл процестерді мүлдем жойып жіберуге мидың шамасы келеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Кинестезиялық түйсіктер адамның сөйлеу әрекетінде де ерекше орын алады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Өйткені ерін, тіл, дауыс шымылдығы қатынанасатын қимылдардың дәлдігінсіз сөйлеу мүмкін емес. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Жазудың да негізі кинестезиялық түйсіктер. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Адам өміріндегі толып жатқан дағдыларды кинестезиялық талдағыштарсыз меңгеру мүмкін емес. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Қимыл қозғалыс дағдыларының барлығына жуығы кинестезиялық түйсікке сүйене отырып жасалады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Статикалық түйсіктер. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мұндай түйсіктерді тең басу түйсіктері деп те атайды және денеміздің кеңістікте орналасу қалпын бейнелейді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Статикалық түйсіктердің рецепторлары ішкі құлақтағы вестибұлярлық аппаратында орналасқан. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Дене қалпының жер жазықтығына қатысты күрт және жиі өзгере беруі (әткеншек тебу, теңіз шайқалысы) теңіз ауруына, бастың айналуына әкеліп соғады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Статикалық түйсік - бастың қозғалысын, дененің кеңістіктегі алып тұрған орнын, яғни адамның тең басуын бейнелейді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ғарыш әлемін меңгеру дәуірінде адамдардың статикалық түйсігінің сезгіштігін арттырудың маңызы ерекше артып отыр. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мәселен, ғарышкерлерді даярлауда вестибулярлық аппаратты жаттықтыру, оны көру және қозғалыс талдағыштарымен үйлестіре дамытуға мән беріледі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мәселен, 30-40 #отыз-қырық# секундқа созылатын артық салмақ түсу мен салмақсыздықтың алмасып отыруын адамдар түрліше түйсінеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Осы ерекшелікке сәйкес адамдарды мынандай үш топқа бөліп қарастыруға болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Нерв жүйесі неғұрлым төзімді адамдар - мұндайға онша қиналмайды, Ал екінші біреулер - тосын тітіркендіргішке кездескенде ыңғайсызданып, тез шаршайды, өңі бозарып, терлейді, жүрегі айнып, өзін әлсіз сезінеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Үшінші біреулер - сәл басы айналғанын сезгенімен, кейіннен бұған бейімделіп кетеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Соңғы топтағы адамдардың да нерв жүйесі күшті, төзімді келеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Олар өз денесін ерік- жігерімен билейді, эмоциялық төзімділігі мол, қимыл-қозғалыстарын қандай жағдайда болса да үйлестіріп, денесін дұрыс бағдарлай алады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Вибрациялық түйсіктер. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Вибрациялық түйсіктер деп қозғалған заттардың ауаны толқытуын денеміздің сезінуін айтамыз. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Негізгі анализаторлары - түйсіну мүшелеріз. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Дамуы қалыпты жағдайдағы адамдар бұл түйсікті байқамайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ал егер адам есту қабілетінен айырлса, онда вибрациялық түйсіктер оның тіршілігінде ерекше орын алады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Кейбір саңырау, керең адамдар музыканы, әнді күшті ынта қойып «тыңдайды». |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Көзі, құлағы, тілінен бірдей айрылған американдық Елена Келлер мен орыстың ғылыми қызметкері Ольга Скороходованың өмірі мен шығармашылық әрекеті анализаторлардың адам таң қаларлық жағдайда бір-бірімен байланысып отыратындықтарын, әсіресе, мұнда вибрациялық түйсіктердің қандай маңыз алатындығын жақсы көрсетеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ольга Скороходованың ақыл-ойының аса жоғарылығын, дарындылығының күшті екендігін бірнеше шетел тілдеріне аударылған «Как я воспринимаю и представляю окружающий мир» деген кітабы және осы тақырыпта қорғаған диссертациясы тамаша дәлелдейді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
О. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Скороходова өзінің кітабында соқыр, керең, мылқау адамдардың музыканы қалай «тыңдайтындығын», кітапты қалай «оқитындығын» көптеген қызықты мысалдармен түсіндіреді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мәселен, олар дыбысты вибрациялық сезімі арқылы түйсінеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Олар рояльда ойналған әуендерді оның үстіне қолын қою арқылы естиді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мұндай адамдар оркестрді тыңдағанда, концерт залына барғанда сахнаға теріс қарап отыруды ұнатады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Өйткені, музыкалық әуендерді олар терісіндегі нүктелермен түйсінетін көрінеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
3. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бір сөзбен айтқанда, ырықты зейін деп іс-әрекетті жоспарлы түрде ұйымдастыруды айтады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Зейіннің, екі түрі де бір-бірінен ешқашан қалмай ілесіп отырады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ырықты зейін ырықсызға, ырықсыз зейін ырықтыға қарай жиі алмасады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Шындығында, адамның үнемі ырықты зейін жағдайында болуы мүмкін де емес. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Оқушы алғашқыда жай қызыққан нәрсесіне тікелей зейінін аударады, ал содан кейін сабақтың мақсатына қарай тікелей қызық емес басқа материалдарға да зейін қояды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Алғашқы уақытта қызықсыз болып көрінген сабақ кейін балаға түсінікті бола бастайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бұл кезде оның ырықсыз зейіні сыртқа теуіп, ырықты зейінінің пайда бола бастағаны. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Зейіннің үшінші түрі - үйреншікті зейін. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Үйреншікті зейін - адамға табиғи сіңісіп кеткен, арнайы күш жұмсамай-ақ орындалатын зейін. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Үйреншікті зейін ырықты зейіннен кейін жасалады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мәселен, бала оқуға төселсе, бұл оның тұрақты әдетіне айналса, оның зейіні де үйреншікті бола бастайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Қандай нәрсеге болса да үйреніп, жаттығып алған соң, адамның іс-әрекеті дағдысына айналады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Үйреншікті зейіннің де табиғаты осыған ұқсас. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Өйткені үйреншікті зейін ырықты зейіннен дамып қалыптасады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Зейіннің қай түрі болмасын іс- әрекеттен нәтиже шығаруға бағытталады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Егер, адам жұмысқа өздігінен беріліп істесе, ырықсыз зейіні көрінеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бірақ ұзақ жұмысты тікелей қызығып істей беру де оңай емес. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мұндай жағдайда ырықты зейінге орын беріледі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ылғи ырықты зейінмен жұмыс істеу де адамды қажытып шаршатады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Сондықтан, адам жұмысты зейіннің осы екі түрін қатынастыра отырып, үйреншікті зейінмен істеуді әдетке айналдыруы қажет. Зейіннің мұндай түрін де еріксіз, бірақ «екінші» зейін деп атайды (Э. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Титченер, С. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Л. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Рубинштейн) Бұл орайда кейбір авторлар Н. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ф. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Добрыниннің ұсынысы бойынша, үйреншікті зейінге «еріктіден кейінгі» зейін деген терминді пайдаланады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бұл атауды енгізуге негіз болған жағдайлар адам өзін жұмылдыру үшін әуелі күш салып, кейін келе өз қызметіне беріле кірісетін, енді бастапқыдағыдай ерік күшін жұмылдырусыз-ақ жұмыс істейтін жағдайлар Алайда мұның өзі бір жағдай ғана. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Өйткені адам әдетте қызықты әнгімеге, оқылатын кітапқа, көретін суретке бірден ден қояды, бұл үшін оған алдын ала ешқандай «әзірліктің» қажеті болмайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Жоғарыда қарастырылған зейіннің үш түрі де бір-бірімен тығыз байланысты. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
3. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Зейіннің қасиеттері. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Зейін мынадай қасиетімен сипатталады: көлемі, бөлінуі, шоғырлануы, тұрақтылығы, ауысуы. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Зейіннің көлемі – бұл адамның бір мезгілде қабылдаған обьектілердің саны. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Егер столдың үстіне, мәселен, марка, қағаз қыстырғыш, тиын, әріп секілді таныс 10-12 #он-он екі# ұсақ затты жайып, оларды жауып қойсақ, кейін бұл қағазды 5-10 #бес-он# секунд ашып барып, қайта жауып тастасақ, ересек адам әдетте 6-7 #алты-жеті# затты жадында сақтайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бірақ бұлар оған бейтаныс болса және бір-біріне өте жақын жатса немесе керісінше, шалғай, бытырап жатса, зейін көлемі күрт тарылады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Баланың зейінінің көлемі едәуір тар. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Сондықтан, егер оған екі жаңа әріптің немесе цифрдың таңбасымен (сабаққа келмей қалуы себепті), екі ұқсас суретпен немесе мағынасы жағынан мазмұндары ұқсас тақпақтармен бірден танысуға тура келетін болса, қабылданылатын объектілерді «шатастыру» байқалады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бұл орайда әрбір әріптің немесе ұқсас цифрлардың (3 пен 5 #үш пен бес#, 6 мен 9 #алты мен тоғыз#, 1 мен 7 #бір мен жеті#) ерекшеліктері жеткілікті түрде айкын көрінуі үшін, салыстыру әдісін енгізу өте-мөте орынды болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Зейіннің бөлінуі деп - адамның кез келген іс-әрекет үстінде бірнеше объектіге бір мезгілде зейін аудара алатындығынан көрінеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бір мезгілде өлең жаттап, әрі қарапайым қосу мен азайту амалмен есеп шығарып көрсек, мұның оңай емес екенін бірден байқаймыз. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мұндай бір әрекет екінші әрекетке кедергі болды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Іс-әрекет процесінде зейін бір-ақ нәрсеге ауады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Себебі оның физиологиялық негізі - ми қабығындағы оптималдық қозу ошағының жалғыздығы. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Күнделікті өмірдегі іс-әрекетінде адам өзінің зейінін бөле білуді жетілдіріп, тәрбиелеу қажет. Ал өмірде іс-әрекет зейінді үнемі әр нәрсеге бөлуді талап етеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Зейінді бөле білуге дағдылану керек. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бәрімізге мәлім, жас ұстаз сыныптағы оқушыларды жекелеп көре алмайды, кейде сабақ айтып тұрып қателеседі, оқушылардың жауабындағы қателерді де байқамай қалады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Кейін мұғалім бірнеше обьектіге зейінін бөле білуге дағдыланады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Зейіннің шоғырлануы адамның жұмылу күшін сипаттайды және жаңа тітіркендіргіштің бұрынғы доминантаны өшіріп, жаңасын жасау үшін қажетті күшімен анықталады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бала үйде қолдан жасалатын ұшатын аппарат құрастырумен шұғылданып отыр дейік. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Оның ата-анасының сөйлескені де, інілерінің ойын-шуы да, теледидар да ештеңе алаңдатпайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Оның зейінінің жұмылу күшінің шоғырлануы көп. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мектептің кішкентай оқушыларында бұл сирек болатын құбылыс. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Оларда жұмылу күші көбіне аз болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Шоғырлану обьектінің зейінді тартып алуынан көрінеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Зейіннің шоғырлануы оның аумағы мен бөлінуімен тығыз байланысты. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Зейін тартатын нәрсе неғұрлым аз болса, зейін көбірек шоғырлануына мүмкіндік туады, ал зейін түсетін нәрсе соғұрлым көп болса, зейін аз шоғырланып, жан –жаққа шашырап кетеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Зейіннің тұрақтылығы деп - оның объектіге ұзақ уақыт бағытталуынан айтады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Тұрақтылыққа қарсы қасиет- алаң болушылық. |