Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бірақ олар есте ұстаған соң материал ұзақ уақыт берік сақталады және дәл жаңғыртылады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
3. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
#үшінші# Бірден есте сақтау тез ұмытумен үйлеседі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ес сапасы осындай адамдар материалды «тез қағып алып», есте сақтайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мұндай адамдар тыңдай салып немесе бір – ақ рет оқып шығып, мысалы, сабақ соңында материалды толық және қатесіз қайта жаңғырта алады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бірақ, аз уақыттан соң, тіпті екі күннен кейін – ақ оның көбін ұмытып, жобалап, қате араластырып жаңғыртады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бұлай болу себебі мұндай адамдар есте бірден сақтайтындығын қанағат тұтып, қайталауға уақыт бөлмейді, бәрін білемін деп есептеп үйде ауызша тапсырмаларды әзірлемейді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Тез ұмыту салдарынан ес жеміссізденеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ес сапасының мұндай үйлесімі жағдайында материал қайталаусыз – ақ жаңғыртылса да қайталап жаттау қажет. Қосымша қайталаулар есте ұзақ және берік сақтауға жеткізеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
4. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
#төртінші# Ең жеміссіз ес самарқау сақтап, тез ұмытумен сипатталады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Есі осындай адамдар жаттауға көп уақыт жұмсайды, бірақ қажетті нәтижеге жете алмайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Олар толық және дәл жаңғырта алмайды, материалды тез ұмытып қалады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бұл білімдері үзік – үзік оқушыларға тән (үзілістер ауруға байланысты, ұзақ уақыт сабаққа келмеуден немесе басқа себептен болуы мүмкін), өйткені жүйелі білімнің жоқтығы қажетті бірлестіктердің орнауына бөгет болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Кей жағдайларда ес мидың ауруға шалдығуының нәтижесінде де нашарлап кетеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ес ерекшеліктері осындай оқушылар тиянақты көмекті қажет етеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Оларды жаттау мен қайталауды дұрыс ұйымдастыра отырып, естегі кемшіліктерді жоя білуге үйрету керек. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Балаларға мұны қалай атқаруды тікелей жаттау үстінде нақты көрсетіп отыру қажет. Естің төмен нәтижелілігі кейде жаттауды тиімді ұйымдастыра алмаудан, ой елегінен өткізбей тек механикалық есте сақтауды қолданудан да болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мұның тез ұмытуға әкелетіндігі белгілі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Материалды есте сақтауға үйрете отырып, ес әрекетін едәуір жақсартуға, соның нәтижесінде оқу үшін маңызды қабілеттің бірін дамытуға болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Жоғарыда аталған ерекшеліктер балалар арасында да жиі кездеседі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Оларды төмендегіше жіктеуге болады: 1) #бірінші# Есте қалдыруы шапшаң, қайта жаңғыртуы жақсы, еске қалдырғанын көпке дейін ұмытпайтын оқушылар. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
2) #екінші# Есте баяу қалдырғанымен, ұмытпайтын оқушылар. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
3) #үшінші# Есінде қалдыруы тез болғанымен, тез ұмытатын оқушылар. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
4)#төртінші# Есіне киналып түсіретін және тез ұмытып қалатын оқушылар. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бала есінің сапасы төмен болуы көптеген себептерге байланысты. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Есте қалдыруы нашар балалар сабақтан көп қалады, үй тапсырмаларын жүйелі орындап отырмайды, Естің даралық айырмашылығы кейбіреулердің тарихи материалды енді біреулердің физика немесе химия жөніндегі материалды есте жақсы сақтайтындығынан көрінеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Сондықтан естің ойдағыдай жұмыс атқаруы үшін мектеп оқушыларының әр пәнге деген ынтасын қалыптастыру қажет. Адам ұмытылып кеткен бір оқиғаны, басқа еске түсіру кұралдары болмаса да, тіпті сол оқиғаға байланысы жоқ сәттер мен бөлшектерді арнайы қайтадан жаңартып, есіне алу арқылы ойына біртіндеп түсіретіндігі жиі кездеседі: «Мен өзіміздің досымызды қашан кездестіріп едім? Бұл таңертең болатын, есімде мен жұмысқа кетіп бара жатқанмын; |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
демек, бұл жексенбі күні емес, сейсенбі де емес, өйткені мен сейсенбі күні жұмысты кешкісін істедім демек, бұл дүйсенбі күні болатын. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Есімде, оның сырт киімі жоқ, қостюмшең болатын, демек, күн жылы болған. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ал күн өткен аптадан бастап қана жылынды...». |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Естің типологиялық ерекшеліктері. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ес түрлерінің бірінің басымырақ болып қалыптасуы жеке адам ерекшеліктеріне, адамның әрекет ерекшеліктеріне байланысты болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мәселен, әртістерде – эмоциялық ес жақсы дамыған болса, композиторларда – есту, суретшілерде – көру, философтарда – сөздік – логикалық ес жақсы дамиды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Естің дамуы, сол тәрізді, адамның мамандық әрекетіне де тәуелді, өйткені психика әрекет үстінде көрініс берумен бірге қалыптасады да. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Композитор немесе пианино ойнаушы бәрінен де әнді есте жақсы қалдырса, суретші заттардың түсін, математик есептердің түрін, спортшы қимылдарды есте тәуір сақтайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Естің таза түрлері өте сирек кездеседі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Көру – есту, көру – қимыл және қимыл – есту тәрізді аралық түрлер көбірек тараған. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
6. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Елестер және оның түрлері Елестер дегеніміз - қазіргі сәтте сезім мүшелеріне әсер етпейтін заттар мен құбылыстар бейнесінің мида пайда болуы. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Елестердің физиологиялық негізі үлкен ми сыңарлары қыртысында бұрынғы қозулардан қалған іздер болып табылады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Тітіркендіргіш әсерімен ми кыртысындағы ескі нервтік байланыстар жанданады да, бейне пайда болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Елестер - бұл бұрынғы қабылдауларды қайта өңдеу мен жалпылаудың нәтижесі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Қабылдаусыз елестер құрастырылмас еді, өйткені соқыр боп туғандардың түрлі түс пен бояулар жөнінде, ал тумысынан саңыраулардың есту елестері болмайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Елестердің қабылдаулардан айырмашылығы - елестің затты жалпыланқырап бейнелендіретіндігінде. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ол заттар мен құбылыстардың өзіне ғана тән, көрнекі белгілерін бейнелендіреді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Біздің елестеріміз - жеке қабылдаулардың жалпылауының нәтижесі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Елестер жалпылау дәрежесінің әр түрлі болатындығына қарай жалпы және дара болып екіге бөлінеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Арнаулы бір затты қабылдауға негізделген елес дара болады, өйткені ол дара затты бейнелендіреді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бірнеше ұқсас заттарды жалпылап бейнелейтін елес жалпы болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мәселен, теңіз елесі - жалпы елес. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
«Каспий» теңізі - дара елес болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Оқу процесінде балалардың елесін тәрбиелеуге үлкен мән беріледі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мәселен, баланы оқуға, жазуға үйрету анық, дәл елестерсіз мүмкін емес. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Егер оқушыда әріптердің жазылуы жөнінде анық елес болмаса, ол дұрыстап жаза алмайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Көру елестері сурет сабағында аса қажет. Баланың зат жөніндегі елестері анық болса ғана, ол суреттерді соған сәйкес етіп сала алады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Елестер қабылдаулардың негізінде қалыптасып отырады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Сондықтан баланың қабылдауы толық болса ғана елестері де толық болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Елестің түрлері. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Елестеулерді айрықша өзгешіліктеріне және сипаттарына қарай оларды үлкен екі топқа бөлуге болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
1. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
#бірініші# Ес елестеулері. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
2. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
#екінші# Қиял елестеулері. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Егер адам бұрын қабылдаған, сезген заттарын, құбылыстарын, олардың бейнелерін қайтадан елестетсе, мұнда елестеулер ес елестеулері деп аталады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ал бұрынғы елестеулерге сүйеніп, бірнеше елестерді бір-біріне қосып, құрастырып, өзгертіп және жаңадан елестеулер жасаса, бұл қиял елестеуі болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мысалы, егер мен кеше көрген концертті көз алдыма елестетсем, бұл ес елестеуі, ал бұрын еш уақытта көрмеген, сезбеген, қабылдамаған болмыстарды көз алдымызға елестетсек онда қиял елестеуі болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Елестерді оларға негіз болатын қабылдау түрлеріне қарай айырады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Елестерді көру (адам, зат, пейзаж), есту (музыкалық әуенді елестету), иіс (эфир исін елестету), дәм (лимонның дәмін елестету), сипап сезу-қозғалыс (секірген кездегі дене қалпын елестету) елестері деген түрлерге бөледі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Елестер түрге шартты негізде бөлінеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бөлу кезінде заттарға басқа да қасиет белгілері тән болса да оның бір белгісі ғана басшылыққа алынады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Қөпшілік жағдайда елестер екі немесе бірнеше талдағыштардың қызметі негізінде туады да жинақылық сипатқа ие болады: Елестер адамның қызметі процесінде қалыптасады, сондықтан мамандыққа байланысты елестің белгілі бір түрі, айталық, суретшіде - көру, композиторда - есту, спортшы мен бишіде - қимыл, химикте - иіс, дегустаторда - дәм елесі күштірек жетіледі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Қимыл-қозғалыс елестеулері арқылы адам барлық денесінің не болмаса дене мүшелерінің жекелік қимылдарын және әрбір сөзді айтудағы пайда болатын артикуляциялық қимылдарын елестетеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мысалы, іштен сөйлегенде біздің тамағымыз, тіліміз қимылдайды, не болмаса бір жерге отырып қолымызбен бір нәрсе жазатын болсақ аяғымыз қимылдайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мұндай елестеулер арқылы пайда болатын қимылдарды идеамоторлық қозғалыстар дейді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Көру не есту елестеулерінен басқа елестер таза түрде ұшырамай бір- біріне араласып, қосылып отырады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Олардың өзі де кейде басқа елестеулер мен қосылып кетеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Күнбе-күнгі тіршілікте көру, есту, қимыл-қозғалыс елестері көбірек орын алады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Әр адамның елестерінде өзіндік ерекшеліктері де болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мәселен, бір адамның елесі өте бай болып, көрнекті, толық ашық, анық болып келсе, енді біреулердің елестері солғын, бұлыңғыр, күңгірт болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Кейбір адамдар көру елестері күрделі орын алса, басқаларда есту елестері жақсы дамыған болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Елестеу туралы әр түрлі бағыттағы психологтардың түрліше теориялары бар. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Гербарт деген психологтың айтуынша, елестер сана табалдырығынан тұрады, адамның психикалық әрекеттерінде екі түрлі ағымдар болады, бірі – саналы, екіншісі – санасыз ағымдар дейді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Енді бір теория елестеулердің белсенділігін жоққа шығарады, адам санасының онша белсенді емес екендігін айтады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Шындығында елес белсенді келеді, олар бір-бірімен байланысып, тоғысып қосылады, сөйтіп өзара әрекет етіп отырады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Сондықтан адамның елестеулерін, адамның ойынан, санасынан бөлек өз алдына әрекет ететін құбылыс деп түсіну шындықпен үйлеспейді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Елестер бірінші жылдың өзінде-ақ көріне бастайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бала үй ішіндегі ата-анасын, не болмаса отбасы мүшелерін, үйдегі кейбір заттарды, ойыншықтарды тани алады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ал екінші жылға аяқ басқанда ол бұрынғы қабылдауында болған заттары, суреттері арқылы да тани алады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Екінші жылдың аяқ кезіндегі көру, елестеулері көбірек орын алады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Себебі көбінесе, бала үй ішіндегі, айналасындағы заттармен көбірек айналысады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ересек адамның елестеулері мен салыстырғанда, бала елестері, көбінесе, еріксіз пайда болып отырады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Олардың осынау бейнелері әрі де өсіп, дамып естімегендіктен қажетті елестерді дер кезінде тудыртып, олармен тиісті әрекет жасай алмайтын кездері жие кездеседі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Өйткені, бала елестеткен уақытта жеке заттардың, жеке құбылыстардың бейнелерін еске түсіреді де жалпылама елестерге шамасы келмейді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ал нақты мұндай елестер терең ойлауға жөндеп жәрдемдемесе алмайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Сондықтан балалардың жалпылама елестеулерін дамытып отыру аса маңызды іс. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бұл үшін, біріншіден, мектеп жағдайында оқушы елестеулерінің бай, толық, көрнекті болуы жағын дамытып ойластыру қажет. Ол үшін балаларды оқытқанда, сабақты көрнекті етіп жүргізген дұрыс. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Көрнекті оқу құралдары мұғалім мейлінше мол пайдаланса, балалардың қабылдауы мен елестетуі қатар дамитын болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Екіншіден, балаларды өз бетімен бейнелерді жасауға үйретіп дағдыландыру керек, олардың әсіресе жалпылама елетеулерін дамытуға ерекше көңіл бөлу керек, үшіншіден, елестерді дамытуда эстетикалық тәрбиенің маңызын да естен шығармаған дұрыс. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Тақырып бойынша бақылау сұрақтары 1. |