Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Атап айтсақ, ру биінің қолында соттық, әкімшілік билік шоғырланды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Билер сұлтандармен бірге мемлекеттік мәселелер шешілетін жылдық жиналысқа - кұрылтайға қатысты. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Небір беделді билер хан жанындағы «билер кеңесінің» құрамында болды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Танытқан ерлігі немесе соғыс қимылдарын шебер басқарғаны үшін хан немесе сұлтандар батыр деген құрметті атаққа ие болды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
«Батыр» ердің атағы ғана емес, сонымен бірге кәсіби жауынгерлер. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Қарапайым жауынгер батырлық танытқанымен, қолына Шыңғыс әулетіне тән билік берілмеген. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Батырлардың ерліктерін жыршы-ақындар дәріптеп отырған. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Қазақ қоғамындағы ешқандай құқығы жоқ мүшелері - құлдар болды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Бұл әлеуметтік топ өкілдерін негізінен соғыс тұтқындары құрады. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Олар өз қожайындарына тәуелді болды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Қоғам мүшелері дәулет-мүлкінің мөлшеріне сай «бай» және «кедей» болып бөлінді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Осы кезеңдегі қазақ қоғамы әлеуметтік топтардың иерархиялық ұйымдасқан құрылымынан тұрды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Бұл әлеуметтік топтар бір-бірімен тығыз байланыста болды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Әр әлеуметтік топтың өзіндік құқықтары болды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
3. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Тәуке хан басқарған кезінде өкіметтің беделін көтеруге және оған үш жүздің руларын бағындыруға бағытталған шаралар қолданды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Оның тұсында "Жеті жарғы" деген атаумен қазақ қоғамындағы әдеттегі құқық өлшемдерінің жинағы құрастырылды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Мұнда феодалдық құқық тәртібі мен мемлекеттік құрылымның негізгі шарттары белгіленді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Тәуке хан елдің бірлігін, ынтымағын ойлап, халықты ру-руға, жүзге бөліну саясатын және бет-бетімен әрекет жасауды шектеу үшін аянбай күресті. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Осы мақсатта ол қазақ мемлекетінің саяси-құқық жүйесін белгілеп, халықты бірлікке, ынтымаққа шақырды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Тәуке хан өз төңірегіне ұлы жүзден Төле биді, Орта жүзден Қаз дауысты Қазыбекті, Кіші жүзден Әйтеке биді кеңесші ретінде қызметке тартты. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Сөйтіп, қазақ халқының тарихына ірі құқықтық өзгерістер енгізді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Бұл оның халыққа кең тараған "Жеті жарғысымен" байланысты еді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Ол тек сол заманға сай құқықтық құжат емес, сонымен қатар көшпелі қазақ халқының этникалық, шаруашылықты ұйымдастыру және жағрафиялық ерекшеліктеріне сай келетін аса құнды ескерткіш. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Тәуке ханның "Жеті жарғысының" әрбір бабы сол заманның талаптарына сай келеді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Онда әкімшілік, қылмысты істер, азаматтық құқық өлшемдері, сондай-ақ салықтар, діни көзқарастар туралы ережелер енгізіліп, ол қазақ қоғамы өмірінің барлық жағын түгел қамтыды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Сондай-ақ, оның жоңғар шапқыншылығына қарсы күресте қазақ қоғамында зандылықты, тәртіпті нығайтудағы рөлі зор. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
№ 6 дәріс. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
ХVІ –ХVІІІ ғасырлардағы Қазақ хандығының сыртқы саясаты Дәрістің мазмұны: Қазақ – Жоңғар қатынасы, Қазақстанның Ресейдің құрамына қосылуы және Абылай ханның рөлі қаралады. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Дәрістің мақсаты: Қазақ - жоңғар қатынасына тарихи талдау жасау және Абылай ханның сыртқы саясаттағы мемлекеттік қайраткерлігін бағалау Ресейдің құрамына қосылуы, хандық билікті жоюдағы империялық саясаттың мәнін талдау. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
1. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
XVIII #он сегізінші# ғасырдың басында Қазақ хандығының сыртқы саяси жағдайы шиеленісті. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Тәуке хан өзара тартыстарды уақытша тыйып, тыныштықты қалпына келтірген еді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Алайда сұлтандардың өз алдына оқшауланып, билік үшін күресуі көп ұзамай бірлікті бұзды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Қазақ қоғамының өз ішінде дағдарыс басталды, алауыздық етек алып, рулық тартыс, билік үшін ішкі саяси күрес күшейді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Ал бұл жағдайды көршілер дереу пайдаланды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Жан-жақтан: солтүстік пен батыстан - Ресей мемлекетінің, шығыстан -жоңғарлардың, оңтүстіктен - Орта Азия хандықтарының саяси қысым жасауы айқын аңғарылды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Қазақ халқы үшін ең басты қауіп - Жоңғар хандығы тарапынан төнді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
1718 #мың жеті жүз он сегізінші# жылдың көктемінде Аягөз өзенінің бойында қазақ жасақтары мен жоңғар әскерлерінің арасында болған үш күндік қантөгіс ұрыста қазақтар жеңіліп қалды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Оған себеп: Әбілқайыр және Қайып сұлтандар өздерінің соғыс қимылдарын келісіп жүргізбеді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
1722 #мың жеті жүз жиырма екі# ж. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Цин императоры Кансидің өлімінен соң, Цеван Рабдан енді басты күшті Қазақ хандығына қарсы бағыштады. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
1723 #мың жеті жүз жиырма үшінші# жылдың көктемде жоңғарлар 70 #жетпіс# мың әскермен жеті бағыттан қазақ жеріне тұтқиылдан басып кірді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Цеван-Рабданның ұлы Қалдан Церен Балқашқа одан әрі қарай Қаратау өңіріне, Ұлан батур Алтайға және Көктал өзенінің өңіріне, Амурсана әскер: Нұра өзені бағытында, Қалдан Цереннің Цеван-Доржы атты ұлы Шелек өзенінің аңғарымен, екінші ұлы Лама-Доржы Ыстықкөл бағытында қозғалды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Дода-Доржым нойон Шу өзеніне бағыт алса, Цеван-Рабданның өзі Іле өзені арқылы Жетісуды басып алуды көздеді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Алғашқы соққыны Жетісу мен Ертіс өңірінің қазақтары қабылдады. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Жоңғарлардың шапқыншылығын күтпеген еш қарсылық көрсете алмады. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Жоңғарлар халықты жаппай кырып, мал-мүлкін тонады. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Қапыда қалған қазақтар үйлерін, мал-мүліктерін тастап босып кетуге мәжбүр болды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Қазақ рулары Сырдарияның арғы бетіне қарай кашты. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Сырдариядан өткен Ұлы және Орта жүз қазақтарының басым бөлігі Ходжентке, Орта жүз казақтарының біраз бөлігі Самарқанға, ал Кіші жүз қазақтары Хиуа мен Бұхара территориясына өтті. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Ал жоңғарлар қазақ ауылдарын, қалаларын басып алды, халқын қырып, тұтқынға айдады. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Осы заманнан бізге дейін жеткен «Елім-ай» әні халық бұқарасының сол жылдардағы мұң-зарын бейнелейді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Жоңғарларға қарсы 1727 #мың жеті жүз жиырма жетінші# жылдың күзінде Сарыарқа даласындағы Бұланты өзенінің маңында жауға үлкен соққы берілді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Шайқас болған жазық Қарасиыр деп аталады. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Кейіннен шайқас болған аймақ «Қалмақ қырылған» деп аталды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Бұл жеңіс қазақтардың рухын көтеріп, болашақ күреске жігерлендірді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Жоңғар басқыншыларына қарсы Отан соғысында қазақ тарихы үшін маңызы зор шайқастардың бірі - Аңырақай шайқасы. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Бұл шайқас 1730 #мың жеті жүз отызыншы# жылы Балқаштың оңтүстік-батысындағы Алакөл маңында орын алды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Аңырақай шайқасы болған жер 200 #екі жүз# шақырымға созылды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Өкінішке орай, Аңырақай жеңісі жалғасын таппады. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Шайқастан кейін қазақ билеушілерінің арасында жік туды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Өйткені, осы кезде Болат хан қайтыс болғаннан кейін жоғарғы билік үшін талас басталды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Тәукенің баласы Үлкен хан Болат өлгеннен кейін оның орнын Орта жүзден Сәмеке, Кіші жүзден Әбілқайыр хан аламыз деп дәмеленді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Көпшіліктің қалаған адамы Болаттың ұлы Әбілмәмбет болды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Сәмеке мен Әбілқайыр өздерін үлкен хандықтан құр қалдырды деп есептеп, майдан даласын тастап кетеді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
2. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
1718 #мың жеті жүз он сегізінші# жылы қазақтың ұлы ханы Әз Тәуке қайтыс болған соң Қазақ хандығындағы ішкі саяси бытыраңқылық, қазақ жүздерінің жеке-жеке иелік хандықтарға жіктеліп ыдырауы, жоңғар шапқыншылығы, "ақтабан шұбырынды" апаты, міне, осы жағдайлар қазақ хандығын әбден әлсіретеді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Ал кейіннен қазақ елін басқа елдердің бодандығына түсуіне негізгі себеп болды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Кіші жүздің ханы Әбілхайыр қазақ хандығының ең жоғарғы билігі үшін күресте жеңілген соң Ресей шекарасына жақын көшіп барады. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Ол 1730 #мың жеті жүз отызыншы# жылы күзінде Ресейге елшілік жібереді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Нәтижесінде 1731 #мың жеті жүз отыз бірінші# жылғы 19 #он тоғызыншы# ақпанда император әйел Анна Иоановна кіші жүзді Ресей бодандығына қабылдау жөнінде грамотаға қол қойды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
1732 #мың жеті жүз отыз екінші# жылы Сәмеке Ресейді формальді түрде мойындағанымен, кейінгі оқиғалар ол келісімді сақтамайтындығын көрсетті. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Сондықтан Ресейге екінші рет өтініш жасалып 1734 #мың жеті жүз отыз төртінші# жылы 10 #оныншы# маусымда өтініш қанағаттандырылды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
1740 #мың жеті жүз қырықыншы# жылы Орынборда өткен жиында Кіші және Орта жүз ханы Әбілмәмбет пен Абылай сұлтан да Ресей азаматтығын қабылдайды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
1745 #мың жеті жүз қырық бесінші# жылы Жоңғар қонтайшысы Қалдан Сереннің қайтыс болуына, байланысты Жоңғарлардың өз ішінде таққа таласқан алауыздық күшейеді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Осы алауыздықты Абылай өз мақсаты үшін шебер пайдаланып, жоңғарлардың ішкі ісіне араласып, оларды әлсіретуге тырысты. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
1757 #мың жеті жүз елу жетінші# жылы жазда Жоңғарияны толық талқандаған Цинь әскері қазақ шекарасына керіп кіреді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
1757 #мың жеті жүз елу жетінші# жылы күзде қазақ елшілігі Қытайда болып бейбіт өмір сүру және сауда шартын жасады және Цинь императоры Абылайдың хандығын мойындап оны мен қарым - қатынас орнатуға мүдделік танытады. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Абылайдың саяси -дипломатиялық шеберлігінің арқасында қазақтар ата - мекені Тарбағатай аймағына келіп, емін-еркін қоныстануына мүмкіндік алады да, 1767 #мың жеті жүз алпыс жетінші# жылы Цин өкіметі Іле, Тарбағатай және Алтай аймағына қазақтардың қоныстануын мақұлдаған шешім қабылдайды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
1758 #мың жеті жүз елу сегізінші# жылдан бастап Шәуешек, Құлжа және Үрімшіде қазақтарға арналған сауда жәрмеңкелері ашылғандығын деректер дәлелдейді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
3. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
1748 #мың жеті жүз қырық сегізінші# жылы Әбілхайыр ханды Барақ сұлтанның өлтіруіне Ресей мазасыздық танытып, 1749 #мың жеті жүз қырық тоғызыншы# ж. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
баласы Нұралыны Кіші жүздің ханы етіп тағайындайды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
1756 #мың жеті жүз елу алтыншы# ж. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Патша өкіметі қазақтарға Жайықтың оң жағына өтуге тыйым салатын жарғы шығарады. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Кіші жүз халқы отарлық саясатты күшейткен Орынбор әкімшілігіне және оны қолдаған Нұралы ханға қарсы наразылығын күшейтеді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Кейін Сырым Датов бастаған халық көтерісінің қыспағына ұшыраған Нұралыны биліктен шеттетеді, оның үстіне Игельстром реформасы да сәтсіздікке ұшырады. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
1797 #мың жеті жүз тоқсан жетінші# жылы Айшуақты хан етіп бекіту арқылы ықпалды сұлтандардың жолын кесіп тастады. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Патшалық Ресей Кіші жүзде әмірлігін күшейту мақсатында 1801 #мың сегіз жүз бірінші# жылы Еділ мен Жайық өзендерінің арасында Бөкей ордасын құрып, оны ішкі орда деп атады. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
1821 #мың сегіз жүз бірінші# жылы Арынғазыны, ал 1824 #мың сегіз жүз жиырма төртінші# жылы Шерғазы Айшуақовты хан тағынан тайдырғаннан кейін кіші жүздегі дәстүрлі хандық билік жойылады. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
1824 #мың сегіз жүз жиырма төртінші# жылы " Орынбор қырғыздары" туралы уставтың қабылдануы хандық биліктің түпкілікті жойылуына және жаңа Ресей патшалығы таңған саяси әкімшілік жүйенің енгізілуіне себепші болды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
№7 дәріс. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Ресей империясы құрамындағы Қазақстан Дәрістің мазмұны: Ресейдің Қазақстанда жүргізген отаршылдық саясатының мазмұны ашылады. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Дәрістің мақсаты: Ресейдің қоныс аударудағы мақсатын, саяси-әкімшілік реформалардың мәнін талдау. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
1. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Қазақстанға орыс және украин шаруаларын қоныстандыру XIX #он тоғызыншы# ғасырдың 70 #жетпісінші# жылдарының соңы 80 #сексенінші# жылдардан бастап қарқынды жүргізілді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Жетісу облысы әскери губернаторы Колпаковский бастамасы бойынша Жетісуға шаруалардың қоныс аударуы туралы "Уақытша ереже" әзірленді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Бұл құжат 1868 #мың сегіз жүз алпыс сегізінші# жылдан бастап 1883 #мың сегіз жүз сексен үшінші# жылға дейін күшін сақтады. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Уақытша ереже бойынша орыс қоныс аударушыларына (ерлерге) 30 #отыз# десятина жер беру, 15 #он бес# жылға алым-салық және түрлі міндеткерліктерден босату, 100 #жүз# сом мөлшерінде көмек беру және басқа жеңілдіктер анықталып, көрсетілді. |