Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Ноғай ордасы Еділ мен Жайық арасындағы созылып жатқан жалпақ дала мен құмды, таулы жерлерді мекендеді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Оның халқы солтүстік батыста - Қазанға, оңтүстік шығыста – Арал, Атырау өңірлерінің солтүстігіне, тіпті, Маңғыстау мен Хорезмге дейінгі жерлерде көше-қонып жүріп мекендеді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Оның орталығы–Жайықтың төменгі сағасындағы Сарайшық қаласы. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Әмір Едіге 1396-1411 #мың үш жүз тоқсан алты – мың төрт жүз он бірінші# жылдар аралығында Алтын Ордада бүкіл билікті өз қолынан шығармай, оны өзі тағайындаған хандар арқылы басқарып келді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Беклер бегі ұлы әмір атанған Едіге көрші ұлыстардың өміріне де ықпал етіп отырған. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Ноғай ордасы негізінен маңғыттардан тұрды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Сонымен қатар оның құрамына Қоңырат, Найман, Арғын, Қаңлы, Алшын, Қыпшақ, Кенгерес, Қарлұқ, Алаша, Тама және басқа ру-тайпалары кірді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Олардың басшылары арасында билік пен жер үшін толассыз тартыстар жүріп жатты. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Осы алауыздық оның да түбіне жетті. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
XV ғ. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
#он бесінші ғасырдың# бірінші жартысында Ноғай ордасының орнына Қазан, Қырым, Астрахан хандықтары құрылды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Ноғай ордасы да этникалық емес, көбіне саяси құрылым еді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Оны мекендеген тайпалар қазақ халқының қалыптасуының күрделі этникалық процесінде де өз әсерін тигізбей қалған жоқ. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
4. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
XIV #он төртінші# ғасырдың ортасында ыдыраған Шыңғысхан империясының жерінде тағы бір хандық - Моғолстан мемлекеті құрылды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Ол Шағатай әулеті иеліктерінің шығыс бөлігінде қалыптасты. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Негізін қалаған - Тоғылық-Темір хан (1348-1362 жж. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
#мың үш жүз қырық сегіз – мың үш жүз алпыс екі#). |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Моғолстан тарихи жағрафиялық термині "монғол" атауынан шыққан. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Монғол есімі Орта Азия мен Қазақстанда түрік және парсы тілдеріндегі тарихи туындылардың бірінде "моғол" деп айтылып жазылатын болған. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
XIV-ХV #он төрт, он бесінші# ғасырларда Моғолстан құрамына Шығыс Түркістан, Оңтүстік-Шығыс Қазақстан және Орта Азияның кейбір жерлері кірді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Моғолстан орта ғасырлық авторлардың деректерінде мемлекеттің құрылу кезеңіне қарай "Моғол" атты этникалық саяси біртұтастыққа бірігудің ұзақ араласу және сіңісу процесінен өткен жергілікті түрік және түріктелген моңғол тайпаларының мемлекеттік-саяси бірлестігі болды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Оған кіретін тайпалар: дұғлаттар (дулаттар), қаңлылар (бекшіктер), керейттер (керейлер), арғындар (арғинут), баириндер, арлаттар, барластар, булғашылар және басқалары. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Сонымен XIV #он төртінші# ғасырдың орта шенінде Жетісу, Қырғыз жерлерін қамтып жатқан Моғолстан мемлекетінің құрылуы, Дешті Қыпшақтарды біріктірген Ақ Орданың пайда болуымен қатар жүзеге асқан Қазақстан тарихындағы маңызды оқиға болғаны даусыз. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Моғолстан ордасының орныққан орталығы - Алмалық қаласы. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
1362 #мың үш жүз алпыс екінші# жылы Тоғылық-Темір қаза тауып, Моғолстанда билік Ілияс-қожаға көшкенде Мәуеренахрға билеуші болып Қазағанның немересі Хұсайын тағайындалды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Осы тұста қарындасына үйленіп Хұсайынмен дос болған Темір онымен бірге Моғолстанға қарсы шығып, Мәуеренахрды өздерінің қол астына біріктіруге кірісті. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Осындай тынымсыз шайқастардың бірінде оның екі саусағы кесіліп бір аяғы жаншылды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Аяғы өмір бойы сырқырап ауырып, ақсақ болып қалған соң, ол содан бастап Темирлан (дұрысы Темирленг, "ленг" парсыша - ақсақ) Ақсақ Темір атанды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Ақсақ Темір әмірші болған 35 #отыз бес# жыл ішінде Моғолстанды, Хорезмді, Персияны, Әзірбайжанды, Гератты, Грузияны, Арменияны, Ақ Орданы, Ауғанстанды, Үндістанды, Египетті, Бағдатты, Сирияны, Кіші Азияны жаулап алып, табан астына салды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Әмір Темір түркі тектес халықтардың, оның ішінде қазақтардың тағдырына зор кеселін тигізді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Алтын Орданың құлауына себепші болды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
№ 5 дәріс. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
XV-XVII ғғ. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
қазақ қоғамының әлеуметтік-саяси, экономикалық және мәдени дамуы Дәрістің мазмұны - Қазақ хандығының көшпелі тұрмысы, шаруашылығы және әлеуметтік құрылымы талданады. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Дәрістің мақсаты - Қазақ қоғамының әлеуметтік-саяси, экономикалық және мәдени дамуының мазмұны ашылады. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
1. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Қазақтардың негізгі кәсібі мал шаруашылығы болды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Мал өнімдері оларды тамақ, киім-кешек, тұрғын үй материалдары, сонымен бірге көлік қызметімен қамтамасыз етіп отырды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Мал және мал өнімдері көрші халықтармен айырбас жасайтын қаражат көзі де болды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Қазақтардың мал шаруашылығына байланысты Ш. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Уәлиханов былай дейді: «Дала көшпелісін ішіп-жегізетін де, киіндіретін де мал, ол үшін оз тыныштығынан малының аман болғаны қымбат. Жұртқа мәлім, қырғыздар бір-бірімен амандасқанда: «Мал-жаның аман ба?» деген сөздермен бастайды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Отбасының мал жайын алдын ала сұрастыруы көшпенділер өмірінде малдың қаншалықты маңызы барын айқын көрсетеді». |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Қазақ жерінің табиғи-жағрапиялық ерекшеліктеріне байланысты қазақтар көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығымен айналысты. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Көшіп-қону бағыттары жыл маусымына байланысты өзгеріп отырды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Маусымдык жайылымдарды (көктеу, жайлау, күздеу, қыстау) алмастырып көшіп-қонып отырудың бұрыннан қалыптасқан жолдары мен жылдық айналымы орнықты. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Әрбір ру белгілі бір аймақ шеңберінде көшіп-қону дәстүрін ұстанды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Жайылымдық қоныстардың арақашықтығы жүздеген шақырымға созылды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Мал шаруашылығы табиғат жағдайларына мейлінше тәуелді болды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Жем-шөп дайындау болмады, қыста мал тебіндеп жайылды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Қыс қатты болған жылдары жұт болып, малдың жаппай қырылуы жиі кездесетін, мұндайда көшпелі малшылар тақырлана кедейленіп, көбі отырықшылыққа ауысатын. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Дегенмен мал шаруашылығын жүргізудің ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрі сақталып, үнемі жетілдірілумен болды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Қазақтар жылқы, қой, түйе, сиыр өсірген. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Соның ішінде жылқыға үлкен мән берді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Жылқының түр-түрі болған: жүк таситын, салт мінетін және жүйрік-арғымақтар. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Көшпелі мал шаруашылығына жылқыны үйірмен бағу тән. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Бір үйір 12-15 #он екі, он бес# биеден тұрды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Бірнеше үйір жылқы табынын құрады. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Салт мінетін жылқы ат деп аталды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Қазақтардың шаруашылығында қой жетекші орын алды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Қыпшақ даласы көшпенділерінің басты байлығы қой болған. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Қыпшақ қойлары төзімділігімен, етті-сүттілігімен ерекшеленген. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Қойдың еті мен сүті тағам болды, терісі мен түбітінен киім-кешек, аяқ-киім, ыдыс-аяқ жасалынды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Қазақ шаруашылығында түйенің де алатын орны зор болды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Қазақтар негізінен қос өркешті, жүнді түйе өсірді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Жылқы, қой, түйемен қатар қазақтар сүті мен түбіті үшін ешкі де өсірген. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Бірақ ешкі мен сиыр қазак шаруашылығында аз болды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Қазақ философиясында ешкі белгісіздікті білдірсе, сиыр жұтпен теңеседі. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Сондықтан қазақтар бұл жануарлардың етін тек жұт жылдары ғана жеген. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Мал жеке адамның және отбасының меншігінде болды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Мал көшпелілер байлығының, олардың тұрмыстық жағдайының басты өлшемі болды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Ал жайылымды коғам мүшелері қауымдасып пайдаланған. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Әр рудың өзіндік жері болды және бұл жерге меншік ұрпақтан-ұрпаққа ауысып отырды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Қазақтар егіншілікпен де айналысты. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Қазақ хандығының түрлі аумақтарында егіншіліктің дамуы әркелкі болды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Негізінен отырықшы - егіншілікпен Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан халықтары айналысты. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Қазақтар көбіне тары дақылын екті. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Сыр бойындағы қалаларда ирригациялық жүйе барынша дамыған. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Қалалардың маңында суландыратын арнайы алқаптар болды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Қала маңдарындағы бұндай алқаптарда бау-бақша өнімдері өсірілді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Қазақтар аң аулаумен де айналысқан. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Аң аулаудың бірнеше түрлері болған: құс салған, тазы ит қосып аулаған т.б. Соның ішінде қыран құстармен аң аулау басым болды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Аң аулау дербес кәсіп болмаған, мал шаруашылығына көмекші кәсіп қана болған. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Қазақтардың шаруашылығында әр түрлі қолөнер мен үй кәсіпшіліктері елеулі орын алған: тері өңдеген, киіз басқан, құрақ құраған, металдан әр түрлі бұйымдар жасаған. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Қазақтар көшіп-қонуға қолайлы киіз үйлерде өмір сүрді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Көлеміне және иесінің әлеуметтік жағдайына байланысты киіз үйлердің түрлері көп болды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Күзеу мен қыстауда ағаштан және кірпіштен салған жылы үйлерде тұрды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
XVI #он алтыншы# ғасырдың соңына қарай Ресей мемлекеті Қазақ хандығы және Орта Азия мемлекеттерімен сауда байланыстарын жандандырды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Сырдария қалалары арқылы халықаралық сауда және көшпенділермен дәстүрлі сауда дамыды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Түркістан қалалары мен елді мекендері арқылы Индияға, Қытай мен Еуропаға керуен жолдары өтті. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
ХVІ-ХVІІ #он төрт, он жетінші# ғасырларда бұл қалалар саяси орталықтарға айналып, онда қазақ хандары мен сұлтандары қоныстанды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Кешпенділермен негізінен айырбас сауда жүргізілді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Сыр бойындағы қалаларда дүкендер, базарлар, ақша сарайлары жұмыс істеді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Қазақстанның көшпенділері оңтүстіктегі қалалармен сауда-саттық қарым-қатынаста болды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Көшпелілердің астыққа -бидайға, тарыға, арпаға, егіншілік пен бау шаруашылығының басқа өнімдеріне деген және әсіресе, маталарға деген сұранымы барынша тұрақты болды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Далалық аудандар халқының көшпелілік шаруашылығы мен отырықшы-егіншілік аудандары және қала шаруашылығының тұрақты байланысы қазақ қоғамы экономикалық өмірінің ажырамас белгісі болды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
2. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Қазақ хандығы тұсында қазақ қоғамы негізгі екі әлеуметтік топтан тұрды: ақсүйек және қарасүйек. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Ақсүйектер әлеуметтік тобына Шыңғыс ханның ұрпақтары - сұлтандар, төрелер және Мұхаммед пайғамбардың үрім-бұтақтары - қожалар жатты. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Бүл топ үш жүз қазақтарының генеалогиялық құрылымынан бөлек тұрды. |