Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Мазасыздығы бар, бірақ өзі үшін емес, жұрт үшін бәйек болады, мұндай командирің болса, қор болмайсың» деп айтып жүреді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Николай басында, Қасымбек сияқты, әр түрлі топты бастап тапсырмаға шығып жүретін, кейін іріктеле келе, өзіне керек жігіттерін сайлап алды, олар да өзі сияқты батыр жігіттер |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Николай небір қауіпті тапсырмаға өзі сұранып барып, небір қиын, құтылмас жағдайға түскенде де тапсырманы тындырып, аман келеді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Естуімше сонда өзгелерден бетер өжеттік көрсететін Николайдың өзі көрінеді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Командирі отқа түсіп жатқанда қарауындағы солдаты жанын аяп қалмайтын соғыстың жазылмаған заңы бар, сөйтіп, бұлар шетінен тайсалмайтын батыр болып, Николайдың тобын «өжет топ» деп атап кетті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ең бір ауыр тапсырма болса «мұны тек «өжет топ» қана орындай алады» дегенді талай естігенмін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жұртты мақтауға сараң Носовецтің өзі, бұларға келгенде мақтау сөзін аямай, «Өжет топтың» ісін үлгі етіп, өзгелерге көлденең тартып отырады, Николайды да қолпаштап, еркелетіп ұстайды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жалпы бір аңғарғаным, соғыста жүргенде батыр адамның мерейі өзгелерден биік болады екен де, өздері ерке бала сияқты еркін болады екен |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мақтағанды кім жек көрсін, Николайдың өз мерейіне риза болып, жұрт қолпаштағанда көңілі семіріп қалатынын байқаймын, бірақ осы жігіттің ішінде бір құрысып қалған тамыры жазылмай-ақ қойғандай, арқа-басы кеңіп, көңілі шалқып, еркінсіп кеткен жерін көре алмай-ақ қойдым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тапсырмадан қайтқанда партизандар, бейне бір аңнан қайтқандай, не үлкен сайыс, жарыстан келгендей қызынып, кеу-кеулесіп, бастан кешкен оқиғаларының әр жерінен бір бөлшегін үзіп алып, сапырылыстырып айтысып, кейбіреулерінің оғаш мінезі, келеңсіздігіне қарқылдап күлісіп, гуілдесіп жатқанда, көппен бірге қыза түскен Николай бойын жазып кете алмай ауық-ауық тыйылып қала беретін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сәлемі түзу болғанмен Николай менімен онша көп жуыса бермейтін, енді келіп қолы босаған кезде қазан жаққа үйірсектеу болып, мені төңіректейтінді шығарды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бірақ менімен де пәлендей жазылып сөйлеспейді, көбіне Дулатты айналдырып, соны қызықтай береді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бір күні, қолына басқа еш нәрсе түспеген соң азғана жеміс-жидек теріп әкеліпті, соны екі баланың аузына кезек салып қызықтап отыр екен |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бұрын Дулатты ғана айналдырып, кішкентай Светаны көрмегендей боп елемейтін еді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бірақ мен де аңғарғанмын, Дулатты әурелеп, ойнатып жатқанда көзінің бір қиығы кішкене қызда болатын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бір рет ұзағырақ қадалған көзқарасын ұстап алғанымда, ұрлық қылғандай қысылып қалып, ұялған тек тұрмас деп, Дулатты көтеріп алып секіртіп, арсалаңдай берген |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Байқаймын, сірә, тырнақтай қыздың бетінен шешесіне ұқсастық іздейтін тәрізді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Оны көп іздеудің керегі жоқ кішкентай Света ұлпа шашы үрпиіп, сап-сары боп үлкен Светаның аузынан түсе қалған, дөңгеленген көзі де шешесінің көзінен аумай көкпеңбек аспандай мөлдіреп тұр |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мен келген соң Николай әдетінше қысылып «маған |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
маған |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
» деп сұраған кішкентай Светадан теріс айналып, уысында қалған екі түйір жемісін Дулаттың аузына тықты да, әдетінше оны көтеріп алып секірте берді, неге екенін білмеймін, жыным ұстап кетті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Оның несін әлпештей бересің |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мейірімің тасып баратса ана әке-шешесі жоқ қу жетімнің неге маңдайынан сипамайсың? — дедім |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Николайдың қапелімде сасып қалғаны сонша Дулатты қолынан түсіріп ала жаздады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— А что? |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
А что |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— дей берді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Ол Светаның баласы |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Света сенің әйелің емес пе еді? А што дейді ғой |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Маңдайына сарт еткізгендей болдым-ау деймін, Николай бірден есін жия алмай «а штосын» қайталап айтты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— А што? |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Біздің арамыз әлдеқашан үзілген |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бәрі біткен |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— «Үзілген» |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Әрине үзілді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Енді үзбеймін деп шашыңды жұлсаң да Света жоқ саған, — дедім тұлданып, — Сен оның кім екенін, қандай адам екенін білген жоқсың |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Оның қандай адам екені белгілі болған, — деді Николай сызданып |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Бәрібір сен білмейсің |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Оның қандай адам екенін сен білген де жоқсың |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Білдің бе? Ол бәрімізден артық болатын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ол менен де, тіпті сенен де артық |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сен батыр болсақ, о да батыр |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ол тіпті бәріңнен батыр |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мықты болсаң қалың жаудық қақ ортасында жүріп көрші өзің |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Әнекей, ақыры қаза тапты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ызаланып жылап жібердім, әйелдің көз жасы кімді де қаймықтырады ғой, Николай жауап қайыра алмай қипақтап қалды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Долданып алған әйелдің тоқтауы оңай ма, ондайда азғантай орысшаң да көбейіп кетеді екен, баяғыдан бері ішімде кептеліп жүрген ызамды бір шығарып, төпеп жатырмын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Кеше дарға асылғанда тіпті болмаса сүйегін әкелуге де жарамадың |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жақсы көргенің сол ма? |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Мен неге жақсы көрем? — деді Николай дыз етіп |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Жақсы көресің |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жақсы көрдің |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мен білмейді дейсің бе |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тек жұрттың қаңқу сөзінен қорқып Светаға жолай алмадың |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Өтірік қиқайып кердеңдеп жүрдің |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жаудан қорықпайсың, оқтан қорықпайсың |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ақымақтардың сөзінен қорқасың |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Осында да Дулат үшін емес, мына кішкентай Света үшін келіп жүрсің |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Светаның көзі деп, соның исіне келіп жүрсің |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сәбидің маңдайынан сипауға менен ұяласың |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Николай менің шапылдағаныма шыдай алмай бұрылып жүре берді, әншейіндегідей аяғын қаздаңдап баспай, ауырлау аяңдап барады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Содан кейін Николай мен жүрген қазан-ошақ жаққа соқпайтын болып кетті, Дулатты да еркелетуді қойды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ағаттығымды кейін байқап, біраз өкіндім де: тым нәзік нәрсеге добалдау кетіп қалыппын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Николайдың көкірегінде кішкентай сәбиге деген тұтанып келе жатқан ұшқынды оғаш мінезіммен өшіріп алған сияқты болып, қиналып жүргенімде, бір күні Николайдың өзі келді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бұ жолы онша қысылмай сөзін сыр қылып айтты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Білесің бе, Надя |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ленинградта Светаның шешесі бар |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Күйеуі де жоқ |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Света оның жалғыз қызы еді ғой |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Аман болсақ, осы баланы сол әжесіне апарып тапсырсам деп едім |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сен былай |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
көз қырыңды салып жүр |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
15 |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қасымбектің жолы сәтсіз болып, тапсырманы орындай алмай қайтқан түнгі өзімді шошытқан хал-жағдайының шын мағынасын мен кейінірек түсіндім, бірақ сол түні бір жамандықты жүрегім сезіп, тіксініп қалып едім, жамандығы құрғыр жалған бола ма, қателеспеппін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сол күннен, дұрысырақ айтсам сол түннен бастап Қасымбектің ішінде, бұрынғы дүниесі аударылып төңкерілгендей бір өзгеріс болды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мінезі де өзгеріп, онсыз да көп сөйлемейтін адам бұрынғысынан да тұйықталып, қабағына бір мазасыз ауыр ойдың салқыны ұялап қалды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Кішкене жадыраған кезде жазылып кететін сол кірбеңі құрғыр, езуінен күлкі табы өшпей жатып жүзін қайта торлап алады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Адамның өзі де түсініп болмаған, тек жанын жегідей жеп жүрген күйзелісті шұқылап, түрткілесең себебін өзі де айта алмай, одан бетер қиналып, бекерге ыза болатыны белгілі ғой, содан себебін ашып сұрай алмай, өзімше сыртынан топшылап тон пішемін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сол сәтсіз тапсырмадан қайтып келген күні кеште Носовецпен екеуінің арасында қиын әңгіме болғанын естігенмін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қаттырақ сөзге де келісіп қалса керек, Носовец «командирліктен алып тастаймын» деген сөзді айтып қалыпты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бірақ ондай сөзден дәл осынша өзгеруі |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Соғыс кезінде ешкім тежеп жатпайтын: «Мен сені трибуналға берем», «Қорқақсың, қазір келіп атып тастаймын» |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Осыдан бір қадам шегінсең жоям» деген басқа ұрғандай қатты-қатты сөздер балағатқа араласып, телефонның кабелін солқылдатып кетіп жататын; бір ғажабы осы сөздердің қаһары қанша қатты болса зәрінің қайтуы да сонша тез болатын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жаңа ғана аямас қатты сөз айтысып, сарқыла керілдескен адамдар ұрыс бітісімен құшақтасып бір-бірін иықтарынан соққылап балаша мәз болысатын, әлгі айтылған сөздерден иненің жасуындай көңілдерінде қылау қалғанын байқағаным жоқ |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Соған қарағанда Қасымбектің белін қайыстырып жүрген Носовецтің қатты айтқан сөзі ғана болмауға керек, Носовец батырып айтса айтқан да шығар, тым қатты кісі ғой, сірә осының ар жағында басқа бір сыр жатқан сияқты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бірақ оның байыбына баруға менің пұрсатым келіп, миым жетіп жатқан жоқ, сыртқа шығарып ешкімге айтпасам да іштей шырылдап күйеуіме ара түсемін: осы күнге дейін жаман атағы шыққан жоқ, қайта тындырымды батыр командирлердің бірі болып келген жоқ па, тіпті басқасын қойғанда, өз жауынгерлерін шашау шығармай, жауға берілмей тылда соғысып, осы ормандағы партизан отрядын құруға ұйтқы болған да сол емес не? Өзге жұрт осының төңірегіне жиналды ғой |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бұл, әрине, менің дәлелім, бірақ соғыстың дәлелі басқа |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ол қаныпезердің қанша еңбек сіңіріп, ерлік көрсетсең де, сенің бір осалдығыңды кешпейтін, өзінің қатал заңы бар |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мұнда жалғыз ғана бағаланатын нәрсе — батырлық, ажалдан қорықпау, ақылың Аплатондай болса да төніп келген ажалдан қаймығып жалтарсаң, онда сенің құның жоқ |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мұндағы кісіні шын қорлайтын, ең жаман сөз «қорқақ» деген сөз |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жұрт өзі сағат сайын шыбын жанын ажалға тосып жүрген соң, өзге біреудің жан сауғалап жалтарғанын кешпейді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қасымбекке жұрттың қырын қарағанын өз басым аңғарғаным жоқ, сонда да ол өзі-өзінен қорланып |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
жаман күдікке күпті болып жүрді ме екен? «Екі адам қаза тауып, тапсырма орындалмағанша |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
үш адам түгел қаза тауып тапсырманың орындалғаны дұрыс еді ғой» деп еді Қасымбек сол түні |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Енді байқасам бұл өз сөзі емес, естіген сөзі |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
айып есебінде бетіне басылған сөз болды ғой |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сол сөзге мойынсынып, өз ойы қылып маған айтыпты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сонда екі адамды шығын қылып түк бітірмегенше, үш адамды шығын етіп жаудың эшелонын қирату |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
тіпті оп-оңай есеп екен-ау бұл |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ешбір есепке келмейтін, есесі толмайтын адамның ажалын да мына соғыс қарапайым, қатал есепке салып қойғаны ма? |