Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ұйықтап жатсам да түсім екенін сеземін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бұрын көрген түсіме тағы да қайтып оралыппын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Көп жылқының шыңғыра кісінеген даусынан оянып кеттім |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Шыңғырып паровоз айқайлайды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Поез да жүрісін үдеткен екен, төмендегі көрінбейтін доңғалақтар дүрс-дүрс етіп, вагон теңселіп келеді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Таң қылаң берген болар, қара-құра көрінетіндей вагон іші кеугім тартып қалыпты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Үш күн болды, ауасы ауырлап кеткен, ине шаншарға орын жоқ, тығыз вагонның ішінде, демім тарылыңқырап қиналып оянам да, кішкене ұйқымды ашып, қайда келе жатқаным есіме түскенде, өн бойыма қуаныш кіреді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Есік жақта қозғалып, қимылдаған біреулердің дыбысы болмаса, өзге жұрт жатыр |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ақырын басымды көтеріп жан-жағыма қараймын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қара көлеңкеде вагон іші толған адам емес, бір-біріне сүйей салған кілең аузын буған қапшық сияқты, керіліп жатқан бірі жоқ, отырған күйі қабырғаға, жақтауға қисайып, бірінің иығына бірі мойнын салып, кілең отырып ұйықтаған жандар |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Астыңғы бір полка оңаша тиген мен ғана, екі баланың бірін жоғары, бірін төмен, іргеге салып, шет жағынан өзім жатып, тар да болса, керіліп ұйықтаймын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бұл орынды таласып-тармасып алғаным жоқ, менің хал-жағдайымды сұрасып білген жолаушылар ықыластары түсіп өздері сыйлады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Көңіл сыйса бәрі сыяды деп, таршылық та болса жайлы келе жатырмын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тек бір қиын қайдан келе жатқанымды біліп алған жұрт ананы, мынаны сұрап, өткенімді оятып мазамды ала береді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Түрі бөлек боп тұрған соң шұқылап Светаның тегін сұрайды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Шешесі жақсы адам еді, қаза тапты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жаудың ішінде жансыз болып еді» деймін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Өз күйеуімді сұрайды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«О да қаза болды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Командир еді» деймін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Білмеген, көрмеген адамдарға одан артық не айтам |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Оларға Қасымбек кім, Света кім |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
басқалары кім? Әйтеуір бір топ партизандар соғысыпты, қырылыпты, құдай сақтап сау қалған бір әйел екі баланы жетелеп еліне келе жатыр |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мынау әлі де бітпей жатқан обыр соғыстың титімдей бір бөлшегі ғана |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бүгін естісе ертең ұмытып қалады, тек мен үшін ғана, көкірегіме отпен қарып жазып қойғандай, олардың бірі де ұмыт болатын емес |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қасымбегім де, Абаным да, Светам да |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Олар түгіл осы тауқыметтің ең басында бірге болған өзіміздің полктың әйелдері |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
бастығымыз байғұс Елизавета Сергеевна, Алевтина Павловна, екі баласынан айрылып, екі баласымен поездан қалып қоятын кең пейілді, көнбісті сырбаз әйел Ираида Ивановна |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Өлі ме екен, тірі ме екен байғұстар |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тағдыр олардың маңдайына не жазды екен? Ұрысқақ Муся байғұс қаза болды, жеті жасар қызы жетім қалып еді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Он алты жасар партизан Проша |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қыршын жас қаза тапты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Оның шешесін көрмесем де баланың көп айтуынан көргендей болушы едім |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
О да, Ираида Ивановна сияқты көп балалы, көнтерлі келісті адам болса керек |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Біздің елде ат қойып, айдар таққыш қой |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Байдың баласы, халық жауының туысқаны» деп те көзге түрткілей береді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Кәмпит сорғандай екі ұрты қусырылып, үстіңгі ерні дүрдиіп тұратын сүйкімді Проша |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қыршын жасыңды құрбан етіп, шешең мен іні-қарындастарыңды әкең сорлы әкелген абыройсыздықтан құтқарып кеттің ғой |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Енді сенің шешеңді «сатқын полицайдың әйелі» деп мүйіздемей, «қаза тапқан жас партизанның анасы» деп сыйлайтын болар |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ақшұнақ шал Кузьмич |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Абан қаза тапқаннан кейін мені іздеп келіп, екі баламмен орманнан алып шыққан сол еді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Үш күннен бері, мен көбіне мына вагон ішіндегі сығылысқан жолаушылармен емес, өлісі бар, тірісі бар, орман ішіндегі өз адамдарыммен бірге келе жатқан сияқтымын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бір ғажабы, ақыры аман-есен құтылып, арман еткен ауылыма қарай бет алғанда |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сол арман еткен ауылымды, қауышар қуанышты сағаттарымды көп ойлай бермеймін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қамқа әжем |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
қартайған шығар |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сейілхан ағам Әлмұқан құрдасымен, аман болса бір жерде соғысып жүрген болар |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Әкем де әскерде ме екен? |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Көріп келемін, елдің де ыңыршағы айналған екен |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Елді ойлайын десем, ендігі бар тіршілік қарекет те, шешілер түйін де, кейінде, кешегі өзім шыққан жақта қалып қойғандай, ойым кейін қарай алып кетеді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қазір де терезеге қарап отырып, таң әбден атып, жұрт оянып вагон ішіндегі белгілі тіршіліктеріне кірісіп кеткенін аңғармай қалыппын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бұлардың таңғы тіршіліктері де маған таныс болды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қазір үлкендеу станция болса, ыдысы барлары жүгіріп барып ыстық су әкеледі, содан соң әр қайсы сөмкелерін ашып, көбінде сөмке, чемодан аз, түйіншектерін шешіп, ертеңгі асқа кіріседі |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Соғыстың алдында да асып-төгіліп жатқан ел емес едік, қазір жұрт әбден жүдеу |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бірақ жоқшылықтың өзі де адамды теңестірмей ме деймін, осы жолаушылардың ішінде де күйлісі, күйсізі, тіпті жоғы бар |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Біреулердің сөмкесінен колбаса не консерві табылып жатса, біреулерінен жұмыртқа мен пісірген нан шығады, ал, кейбіреулері қатып қалған қара нанын қытырлатады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Біздің партизандардай, мұнда бар-жоғын ортаға салмайды, әркім ұрлық қылғандай, өзгелерден көзін жасырып, тізесіне үңіліп, түйіле шайнап жатқаны |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Азығы жоқтары орындарынан тұрып кетіп, кәрі-құртаңдары күйсеп жатқандарға қарамауға тырысып, намаз оқығандай мүлгіп отырады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Москвадан берген, мен де күйсіз емеспін, өзімізге жететін қорегіміз бар, енді соны жеудің өзі қинап келеді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Тұзды қияр |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тұздаған ащы қияр жемейсің бе? |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бұрылмай жатып-ақ даусынан таныдым, жол өтетін жердегі көлденең полкада отыратын кішілеу бетін әжім айғыздаған, орыстың қаймыжық ерін, қайқы тұмсық шүйке кемпірі |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Мә, біреуін жеп ал |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ашырқанып қаласың, — деп әйнек банкісінен бір қиярды алып маған ұсынып жатыр |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Кеше осы кемпірдің тұздалған қиярын көргенде, қатты аусарым ауып кетіп, аузым суға толып, көзім жасаурап шыдай алмадым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жолың болғыр, түсінікті адам екен, менің жаутаңдап қарай бергенімді байқап, «байқаймын, ащылағың келіп отыр-ау, шамасы |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мә, жей ғой» деп бір қиярын ұстата салғаны |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Менің опыра асап, қапыл-құпыл шайнап, қиярдың ащы сөлін рахаттана сорғанымды көріп, тағы сөйлеп кетті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Байқаймын, өзің жерік болып қалғансың-ау деймін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Енді жас адамсың ғой, болмай тұра ма» деді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тек бір жаманы, өзі тым сөзшең адам екен, аяқ астынан сарт еткізген мына сөзін мен ұғып болмай жатып, «күйеуің бар ма еді, қайда еді?» деп бастырмалатып, түп-тұқиянымды қазбалап мазамды алып барады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Кемпірге жауап беріп, оның аузын сылп еткізіп айтқан аянышты сөзін тыңдаймын деп, өз хәлімді ойлап түйіндеуге пұрсатым әзер жетті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Өзім де бір секем алып едім, рас болды-ау, шамасы |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бір емес, екі жетімекті мойныма артып алып, енді қайтемін деп келе жатқанда, тағы да аяғым ауырлап қалғаны ма? Қазір елдің де тұрмысы күйзеліп тұрған шақта жалғыз әйелге үш баланы сүйрету оңай болмас деген уайым кіре бастап еді, кенет бір ой сап етіп, мырс етіп күліп жібердім |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қақаған соғыста екі баланы қатар арқалап жүрген адамға ел ішінде үш бала тұрмақ он баланың салмағы ойыншық емес пе |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Елге жеткен соң тіпті төбемнен тау құлатса да, менің осы көріп келе жатқанымның ширегіне жетер ме екен? Адам деген де тәубасын тез ұмытатын жарықтық екен-ау |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сәл үркіп қалған көңілім орнығып, шым-шымдап қанағат сезім кеулеп келеді; тірі қайтам деп түсіме кірмеген жерден аман-есен қайтып келе жатырмын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тар кезеңде жолдас болып, оң-солымды айыра алмай адасып қалғанда қолымнан жетелеген Света |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қиямет қайымда арқасына салып алып шыққан азаматым Қасымбегім |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Өздері жоқ болғанымен көздерін алып келе жатырмын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бұл екеуі тұрғанда ол екеуі де мен үшін өлмейді, көкірегімнің түкпірінде жүpiп, көрге бірге кетеді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Абан да үйлі-күйлі болмаған, жиырма беске биыл шыққан қыршын еді ғой |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
О да із-түзсіз кетпейтін болды, амандық болса артында тұяғы қалады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мені тірі қалдырған да, шаһит болған қылқандай жастардың арты жоғалмасын деген тағдырдың әділеті шығар, менің ендігі борышым солардың артын бағу |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Елде кексе әйелдер «күйеуімнің артын бағамын» деп отырып қалушы еді, менің жасым биыл жиырма бірге шықты, бірақ мен олардан да кексемін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Осы жасымда екі рет күйеуге шықтым, жар қызығын, бала қызығын көрдім; білмеймін, қызығын көрдім бе, азабын көрдім бе, бірақ өтіп кеткен соң әйтеуір бәрі қызық сияқты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Иә, бұл Мартық станциясы |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Менің екеуім бейтаныс қыз баланы жатырқаңқырап онша пейіл білдіре қоймап еді, оны елейтін кішкене қыз жоқ, бөрліктіріп барады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Сен қайдан келе жатсың? А, айтшы |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Тілі тастай, тақ-тұқ сөйлейді, — Неге үндемейсің? Сөйлей білмейсің бе? |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Екінші қадамымды есейген, көңілі кексе тартқан әйел болып аттадым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мені есейткен, есік көргендігім ғана емес, мына сұм соғыс |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Абан мені қанша «Нәзікеш» деп еркелеткенмен, тілінде болмаса да, ділінде мен оған «Нәзеке» боламын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мұндай ашық-тесік аңғал адамдарға бір қабаты болса да қалың, аз да болса, қымқырмасы бар жетекші керек |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қасымбекке бала болсам, Абанға ана боларымды сеземін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
18 |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тағы да бір таң атты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қанша үнемшіл болсаң да, қысқа жіп күрмеуге келген бе, азығым да түгесілді, қалған азығым — кішкентай Светаның жұдырығындай ғана қатып қалған қара нан |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Алда қандай уақыт бар», — деп қазақ соңғы талшығын қара күнге сақтаушы еді, бірақ менің «қара» емес күнім де шамалы |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қалың немістің қуғынынан өздері жанын қорғар жер таппай жүрген партизандардың мені қашан іздеп тауып алатынын бір құдайдың өзі білсін |