Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сондағы жұртты күлдіріп, Сейілхан ағамның айтқан әңгімесі айнымай есімде қалыпты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Облыстық қаладан біздің ауылға дейін екі жүз елу шақырым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жол алыс, адырлы дала, нағыз шілде-тамыздың уақыты — ат-арбамен шыққан екі жолаушы шөлдеп арып-ашып келе жатады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жолда ертеректе келген поселен украин хуторлары болатын, ол кездегі қазақтар орыс пен украиннің арасын ажыратарлықтай тереңдікке бара алмайды, орыс дей салады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Даланың жазда іркіліп қалатын жылғаларына хуторлықтар қауын-қарбыз егіп, бақша салатын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Күнге күйіп, қаңсып келе жатқан Сейілхан мен Әлмұқан осындай бір бақшаның үстінен түседі |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мынадай ыстықта теңкиіп жатқан қарбызды көріп қалай ғана қайырылмай кете алады адам |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Екеуі арбадан түсіп бір қарбызды жерге атып жіберіп жеп алады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Аздап шөлі қанғасын жүрмек болады, бірақ «Ертеңгісін ойламаған ерден без» деген, алда әлі екі жүз шақырым жол бар, талай шөл бар, ертеңгісін ойлап бұлар он шақты қарбызды арбаға ытқытып та жібереді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Осы кезде сайдан еңгезердей бір орыс шыға келіп, бұларға тұра ұмтылады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Нағыз бір өз күшіне сенген ұрдажық, ожар неме екен, балағаттап, келе Сейілханды құлақ шекеден қойып жібереді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ондайға төзетін Сейілхан ба, шарт та шұрт төбелес басталып кетеді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Анау да бір күшті нәрсе екен, екеуі ұзақ төбелеседі — мұрын да қанайды, жаға да жыртылады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ақыры жеңісе алмай, екеуі шаршап ажырасады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сейілхан арбасын айдап кете бергенде, Әлмұқан арбаның астынан шығып, «ау болдыңдар ма?» деп, арбаға мініп жатыр дейді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бұларды шолан жақтағы балшығы түсіп, азыңқырап кеткен бөлмеге жайғастырады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қарайып жарылып кеткен тақтайдан жасаған сәкіге жыртық киіз төсеген, кенеп дастарханының үстіне қатып қалған нан сынықтарын тастайды, шекер деген атымен жоқ |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тіленшінің сүйген асын кім берсін, аққұмандағы бөгіп қалған ескі шамба ақ судың түсін күреңітуге де жарамайды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сөйтін бұлар көңілсіз күңгірт үйде татып кеткен шайды ақырын сораптан отырады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мұндайда әңгіме де жараспайды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Ии, Ырғыз жақтан келген екенсіздер ғой |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ол бик жырақ бид, жырақ, — деп қояды Хайбри қыстың көзі қырауда мына қазақтарды не түлен түртіп жүргеніне түсіне алмай |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Ырғыз жақтан келдім дейсіздер ме, — деп шай құйып отырған Хайбридің әйелі елең ете қалады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Иә |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Со жаққа біздің бір қызымыз кетіп еді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Хабарымыз да жоқ |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бик матур қыз еді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қазаққа тиіп кетті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ии, пақыр бала, қарап болды инді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Қызыңыздың есімі кім еді? Кімнің қызы еді? — деп осы кезде Сейілхан ағам елең ете қалады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Иісімі Минникамал, Сұнғат абыйымның қызы еді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Әке-шешесі үлділәр |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Фақыр житім қыз |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қазаққа тиділәр шул, — деп Хайбридің әйелі қасіретін білдіріп қояды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Хабарласа да алмадық |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ненди халдә |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Күйеуім кім-дүр аның |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Осы кезде шынтақтап жатқан Сейілхан ағам басын көтеріп алады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Минникамал? |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сұңғаттың қызы дедіңіз бе? Сұңғат сіздің кіміңіз болушы еді? |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Сұңғат минім абыйым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Әниім блән бір туған |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Мәссаған |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қазақ сұраса келе қарын бөле шығары деген осы екен-ау |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Менің ең жақын қайын бикем болдыңыз ғой |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Нишік дисіз? |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Егер айтып отырғаныңыз Сұңғаттың қызы Минникамал болса ол менің әйелім |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ал енді қалай қашып құтыласыз? |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Хайбри әйелімен екеуі Сейілхан ағама қарап аузын ашып, есінен танып қалады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Нәукең де аң-таң, Сейілханның Балсұлудан басқа әйелі жоғын біледі, айтайын десе Сейілханды масқара қылады және онымен бірге өзі де масқара болады, айтпайын десе Сейілхан ағам тіпті тереңге кетіп барады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Әй, қатты қиналдым-ау», — дейтін Нәукең |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Алдымен Хайбридің әйелі есін жияды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Ии, мин неғып отырам иш, — деді екі қолымен екі жағын сарт еткізіп орнынан ұшып тұрады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Хазір, хазір, — деп төргі бөлмеге қарай жүгіреді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
О жақтан қайта оралып күйеуіне кейиді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ии, әтисі, утырасың шул |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қонақларды үйге шақырмисың да |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Син дүкәнгә бар әлі тизірек |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Күйау атына жем саларға ұмытма |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Осы жағдайдан бастап қонақтардың хал-жағдайы мүлдем өзгереді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Көңірсіген исі аш адамның қолқасын атып шыжылдап пәрамаш пісіріледі, бүлкілдеп қазан қайнайды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
О кезде қазақтардың да ауыздана бастаған кезі, дүкеннен бір-екі жарты да келіп қалады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Кішкене сіміріп алғасын Сейілхан әлгі біз көрмеген Минникамалды құдды өзінің Балсұлуындай қылып сылқитып суреттеп бермесі бар емес пе |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Анау екеуі тек «пи, алла» деп аузын ашып,тамсанады да отырады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Осыдан кейін Сейілхан ағам қалаға барса сол Хайбридің үйіне түсетін болады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Мына, ноғай сияқты күйеу сыйлағыш халықты көрсемші» деп ылғи риза болып келетін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бірақ жақсы нәрсе ешқашан ұзаққа созылмайтын әдеті ғой, Сейілхан ағам қалаға барған сайын Хайбридің үй-іші «қызымызды неге әкелмедің? Келер жолы қалдырма» деп мазасын ала береді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қазақтың сылтауы таусылған ба, Сейілхан ағам әр түрлі сылтау айтып жүре береді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ақыры қазақ күйеуден күдер үзген болу керек, бір рет барғанында «ақыры сен қызымызды әкеліп көрсетпейтін болдың, өзіміз барамыз» деп Хайбри мен әйелі жолға қамданады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сейілхан ағам бұ жолы қатты сасады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қысылғанынан дүкенге барып бір жарты арақ алып, қайтып келіп Хайбридің әйеліне тамақ салғызады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Содан ас үстінде Хайбриге қайғылы хабарды естіртеді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Келгелі айта алмай қиналып жүр едім |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Минникамал қыздарыңыз осыдан жеті-сегіз ай бұрын дүние салған |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Артында жалғыз ұлы қалды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бұл хабарға ағыл-тегіл еңіреп жыламаса да, әйелімен Хайбри әжептәуір қайғырады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Ни, фақыр, — дейді Хайбри |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Минникамал |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Минникамал бағрым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Куре дә алмай қалдым шул сині, — деп әйелі мұрнын тартып көзіне жас алады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Ер адамға бала бағу қиын екен |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Балаға көз болсын деп, қазақтың заңымен жесір отырған бір жеңгемді ала салдым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Кең балақ қазақылау адам, бірақ әйтеуір балаға пейілі түзу, — дейді Сейілхан ағам |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сонда жылап отырған Хайбридің әйелі: |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Ни, харап булған икәнсіз, Сейілхан |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Өзібіздің татарда бигірәк әйбат хатынлар бар иш, — деп шап ете қалады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ауылда осы әңгімелерді айтып жұрт күліп жүретін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бірақ Сейілхан ағамның Хайбримен туыстығы осымен тынған жоқ |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ол бір жыл барып қаланы қыстап, осы Хайбридің үйінде тұрған |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Балсұлу жеңешем жер қозғалса қозғалмайтын салмақты да, сырт адамға тұйық, ол сыр білдірмейді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Балалы үйде ұрлық жатпас» деген, Сейілхан ағамның барған кезде қорыққаны баласы Шәкмарал екен, біз оны «Шәкім» дейміз, ал, бір ғажабы ол кезде он-он бірлер шамасындағы Шәкім қыс бойы тіпті ши шығармапты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Шәкім Сейілхан ағама тартқан, бірақ Балсұлудан да құр алақан қалмаған |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бойы ағамнан төмен болатын түрі бар |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Балсұлу анамның әкесі Жүніс тәрізді құнжықтау, мінезі де тұйықтау |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сейілхан ағам сияқты ақтарыла қоймайды, көбін ішіне сақтайды, кішкене болса да ісіктеу қабағының ар жағынан қуақы күлкінің ұшқыны тепсініп тұрады: «ішімде бір пәле бар, бірақ айтпаймын» деп тұрғандай |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Шәкім сөйтіп «ішінде жатқан пәлесін» Хайбридің үйіне де ашпаған |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Өйткені Хайбриге жиен болғаны Шәкімге қып-қызыл пайда болыпты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Баласыз Хайбри, әйелімен екеуі «жетім» жиенін қатты мүсіркеп жылы — жұмсағын аузына тосады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Кейде Балсұлу ашуланып баласын сабап алса — аналар Шәкімді өз бөлмелеріне кіргізіп алып, «өгей ана өгейлігін істемей қоя ма?» деп, тәтті тамағын аузына тосып бәйек болады екен |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мен ұзатылып, ұзақ сапарға аттанарда осы қаладан поезға міндік |