Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Қап, сен қатынды ма |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— деп кіжініп тұрды да, кенет асығыс шешіне бастады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мен оның бұл әрекетіне түсінбей қайран қалдым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сәкең жүн шекпенін, көйлегін шешті, аяғындағы етігін асығыс,жұлып лақтырып шалбарын да шешіп тастады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Суға түсейін деп жатыр десем, көл біраз жер, жағасына барып шешінбей ме |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тек дамбалшаң ғана қалған Сәлімбек енді балағын түре бастады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Балағын балтырына дейін түріп алғасын, жерде жатқан қамшысын алып тұра жүгірді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Дызылдап жүгіріп бара жатып үй тігіп жатқан Ақкүмісті қамшымен бір тартып өтті, Ақкүміс оған мыңқ етпей, өз жұмысын істей берді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сәкең оның бұл мінезіне әбден ыза болды білем, біраз балағаттап алып, қайта жүгірді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тағы да әйелін иығынан тартып өтті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қамшы батып кеткен болар, Ақкүміс иығын қиқаң еткізіп қатты тыжырынып қалды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Үшінші рет жүгіріп келе жатқанда, күйеуін ұстап алмақ болып шап беріп еді, ананың жалаңаш иығы жып етіп қолынан шығып кетті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сәкеңнің қулығын сонда түсіндім: үстінде қолға ілігер тұлдыр қалмаған екен |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ақыры амалы болмаған Ақкүміс: |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Жын соқты ма, сені? Қойсайшы енді — деп жекіріп еді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сәкең одан бетер өршігіп кетті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Ә — ә, жаныңа батты ма, бәлем |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Көрсетейін мен саған |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Байыңның тілін алмайтын немесің ғой, ә? |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Алпамсадай әйеліне әлі жеткен соң, көңіліне жел кіріп масаттанып кеткен Сәкең осы жолы әйеліне тым жақын келіп қалды ма, білмеймін, қайтадан керегесін шанди берген Ақкүміс, ірі денесіне оғаш оқыс қимылмен жалт бұрылып, шап беріп Сәлімбектің дамбалынан ұстай алды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сәкең байғұс торға түскен шыбындай дызылдады да қалды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Ойбай-ай, ойбай-ай, Сейілхан-ай, жетсейші |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жынды қатын өлтіреді ғой, Сейілхан-ай, жетсейші, — деп шыр — шыр етеді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бұларға көрші — қырық-елу қадамдай жерде өз үйін тігіп жатқан Сейілхан ағам да осының бәрін көріп тұр екен, мәз болып қарқылдап күліп келе жатыр |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ақкүміске қамшы қатты батып кетті білем, бет-аузы түтігіп долданып күйеуін жерге көтеріп ұрды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ақкүміс Сәкеңді үнсіз жаныштай берген кезде, күлкісін тыя алмаған күйі жүгіре басып Сейілхан ағам да жетті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Жеңешетай, бір ашуыңды маған бер, — деп, Сейілхан Ақкүмісті сыртынан қапсыра құшақтай алды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сәкең үн-түнсіз, орнынан тұрып, қайта киіне бастады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тек етігін киіп жатып: |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Әтеңелеттің қатыны бұрын шалып жығатын еді, енді алып жығатын болыпты ғой, — деп күңк ете қалды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қазекең қарнын тойдырғысы келсе жоқтан сылтау табады, «ерлі-зайыптыны татуластырам» деп Сейілхан ағам үй тігіліп болмай жатып-ақ Ақкүміске қазан көтертті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Еріккен жұрт түтін шыққан жерге шыбындай үймелейтін әдеті емес пе, бұл оқиғаны көзі шалған біраз көршілер де осы үйге жиналды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бәрі Сейілхан ағамның аузына қарап: |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Апырай, туғалы бірге жасасып келе жатсақ та білмейтініміз көп екен ғой |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сәкеңнің ашуының осыншама қатты екенін кім білген, — деп ол әңгімені керісінше айтып отыр |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Ашуы қатты деймін-ау, бұл кісінің қолы одан да қатты екен |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жеңгеміз бір ажалдан қалды, құдай сақтап |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тіпті бұл Сәкеңнің кісіге араша бермейтінін қайтерсің |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Араға түсем деп өзім де таяққа сілейіп шықтым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сейілхан ағам қатты ыңқылдап, «ауырып қалған» жотасын қинала сипап қояды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Кейбіреулер Сәлімбекке сездірмей айнала беріп мырс-мырс күледі, ал, жүзі жанбайтын қулар да толып жатыр; олар сыр білдірмей, Сейілханның әңгімесіне «қалтқысыз» сеніп, қостап бастарын шайқап, таңдайларын қағады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Е, Сәкеңнің мінезін білеміз ғой |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бұл кісі жер қозғалса қозғалмайды, ал бір ашуланса ма |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Құдайым о кезде тек бетін аулақ қылсын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Ойпырмай, Сәке, бүкіл ауыл болып қиылып отырмыз ғой |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бір ашуыңызды бізге беріп, жеңгемізге кешірім етіңіз |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жеңешеміздің асын жарқырап отырып ішейік |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Манадан бері жұдырықтай болып түксиіп отырған Сәлімбек жиналған жұртты аяды ма, ақыры жібіді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Ай, қоймадыңдар-ау, шырақтарым-ай |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жарайды енді, осы жолы ашуымды қидым, бірақ енді қайтып жыныма тиюші болмасын тек |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сәкеңнің райынан қайтқанына жұрт мәре-сәре боп даурыға қуанысып жатыр, әсіресе манадан бері күлкіге булығып өле жаздап отырған байғұстар ішін ақтарып мәз болып қалды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ал Ақкүміс жеңешем болса — әңгімеге ешбір қатысы жоқ адам сияқты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жұрттың сөзіне құлақ та аспай, астың қамында жүр |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қымыз толы кішілеу қара месін қапсыра көтеріп, ішке кіргізді де, былқ еткізіп босағаға сүйей салды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Местің мойнын керегенің көзіне байлап, пұшпағын шешіп кетік тостағандарға қымыз құйып жағалата бастады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сейілхан ағамды жұрт ер мінезді деп мақтайды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ішімнен сезем, ер мінезіне қоса ожарлығы да баршылық |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Оның кеуделі, кең иықты келген сом тұлғасына да көз тойғандай, бет бітімі де кесек — дөң қабақты, үлкен қыр мұрынды, бет сүйегі кең болғанмен өңі өткір |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сейілхан ағамның өз маңайындағылардан артықшылығын көріп іштей мақтаныш ететінмін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Оның үстіне менің бұл нағашым қолы ашық, жомарт |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Әрине, сығымдан дүние құрап, там-тұмдап мал жинамайтын адамның өзге жұртқа берері де көп болмайды, бірақ әйтеуір қолында бір нәрсесі болса Сейілхан ағам онысын жұрттан аяп көрген емес |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мал дегенде бұл кісіде жалғыз сиыр болса болады, болмаса ешкі сауын отыра береді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бүкіл тұяқтыдан айнымайтын бір ғана малы болатын, ол — Шағыр аты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Шағыр тұрқы ұзын ірі жылқы еді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Шыға шабатын ұшқырлығы жоқ, ал бірақ ұзақ шабысқа келгенде нағыз болдыруды білмейтін хайуан, мықтылықта бұған жылқы баласы жетпейді», деп үлкендердің мақтап отырғанын талай естігенмін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Шағыр аттың өзі де нағыз Сейілхан ағама арнап жаратылған жылқы сияқты еді; ол ана тұлғасымен басқа атқа мінсе — есекке мінгендей болатын шығар |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Шағыр атпен Сейілхан ағам қыс бойы қасқыр мен түлкіні қырып алатын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ауылдың адамдары аңнан қайтып келе жатқанда ылғи алдарынан жүгіріп шығатынбыз |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Кішілеу кезімде ат үстінен еңкейіп, алдына көтеріп алып дәл үйдің есігінің алдына әкеліп түсіретін де, қолыма бір түлкінің терісін ұстатып жіберетін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жаңа сойған түлкінің әлі де жылуы кетіп болмаған, былқылдақ жұмсақ терісін құшақтап, қойныма қуанышым сыймай табалдырықтан сүріне — қабына кіретінмін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Соншама түлкі, қасқыр соғын жүргенде Сейілхан ағамның ішік былай тұрсын, түлкі құлақшыны да болмайтын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Соққан аңын үйге әкеліп көрген емес, өзгелердің қанжығасына байлап жіберетін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Өз еңбегің, өз олжаң емес пе, төбеңді жылтыратып бір тымақ кимейсің де, тым болмаса, — дегендерге: |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Даланың аңы таусылар дейсің бе, Шағыр ат аман болсын, — деп жауап беретін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ал, Шағыр атын ерекше жақсы көретін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Шаруаға онша қыры жоқ Сейілхан ағам бұл атын бөлекше баптайтын, уақытында суарып, жем бермеген кезі, сірә, жоқ шығар |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Байқаймын, Сейілхан ағам майлық пен сулыққа бірдей |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қазақша аңшы, серілігі, ешкімді басынан асырмайтын өр көңілі де бар, ал қара жұмысқа келгенде қайсы біреулердей кірпиязданып, шікірейіп тұрмайды, білегін сыбанып кірісіп кетеді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тіпті кісі жұмысын істеуге де арланбайды және істесе жапырып істейді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ауылдағы көп жұрттың үйін қалап, пешін салып беретін де сол |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Онысына, ол әрине, ешқандай ақы — пұл алмайды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сейілханның мінезін білген жұрт ақысына бір нәрсе ұсынуға да қорқады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Нағыз бір түлен түрткен біреу болмаса ешкім оның шамына тимейтін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бірақ оның есесіне ағайын да Сейілханнан еш нәрсесін аямайтын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ол Қарақалпақтан, не Өзбектен төсегін арқалап, әйелі мен баласын жетелеп келгенде, алдынан кіретін үй де, сауатын сиыр да табыла қояды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сейілхан ағам ақ жарқын, әзіл-қалжыңға да бай |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Оның әсіресе көп ойнайтыны өзінің құрдасы Әлмұқан |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Әлмұқан да Сейілхан сияқты ірі денелі кісі, бірақ бір-біріне ұқсамайтын екі адам болса осы екеуіндей-ақ болар |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сейілханның денесі тарамыс, иығы кең, мықын жағы қысыңқы келсе, Әлмұқанның денесі болбыр, толық, иығы қушық та, қарны мен бөксе жағы жуан |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сейілханның жүзі қара торы, сүйегі кең бет бедері қоладан құйғандай шымыр да, Әлмұқан ақсары, екі беті семіз малдың қоң етінен кесіп алып жапсыра салғандай бедерсіз, салпы ұрт |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сейілханның үні ашық, даусы кейде шаңқылдап шығады, ал Әлмұқанның үні күңгірт, май басып кеткен ұртынан мес ішінде шайқалған қойыртпақтай болпылдап шыққан сөзіне әрең түсінесің |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қазақ жігіттерінің өз құрдастарымен аяусыз қатты ойнайтын әдеті емес пе, Сейілхан ағам да Әлмұқанның өз басын ғана емес, есімін де қақпақылдай қағып ойнатып бар нәрсеге атау қылып қойып алған: «Бұ да бір Әлмұқан ғой», «ой, мынау Әлмұқанның ісі ғой», «мынау нағыз Әлмұқан боп шықты ғой» деп ылғи сөз орайына қыстырып отырады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Түс қайтып қалған-шөкімдей бұлт жоқ, көк аспан сол тұп-тұнық қалпы, түк көрмегендей мөлдіреп тұр |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Болған оқиғаны айтып тұрған жер ғана |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Станция жақ қап-қара тұтасып тұрған қара бұйра шаң ба, түтін бе, ажыратып болар емес |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сол қара толқынның астынан әр жерден қызыл қошқыл жалынның үшкір тілі сүйреңдейді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Біз қаға беріс қалыппыз, аспаннан келген бар жалын сол маңға төгілген сияқты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Шурик |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Шурикке барғым келеді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Шурик қайда? — деп Боря қыңқылдай бастады |