Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Орнымнан тұруға қанша оқталсам да сескене берем, жау көзіне түсіп қалам ба деп қорқам |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ал, шынымды айтсам өзім араласып кәнігі болмаған ел-жұрттан да сескенетін түрім бар |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қайран қалың қазағымның арасы болса |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бұрын тіпті құлақ естіп, аяқ баспаған жеріңе барсаң да, әйелдерге мұңыңды шағып жағдайыңды айтсаң «беу, алда байғұс-ай», деп еріндерін сылп еткізіп, көңілшектері көзіне жас алып |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ал, мына халықпен әлі сыр мінез болып көрген емеспін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Кеше айға жуық ауыр сапарда полктың әйелдерімен бірге болғанда аз да болса оларды түсініп, кішкене жақындасып қалғандай едім, біразының тіпті кәдімгі қазақ әйелдеріне ұқсас мінездері болатын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бірақ енді олар өзім сияқты командир әйелдері, және «айлас қатын мұңдас» дегендей жолымыз да, азабымыз да ортақ еді, ал, жалпы халықпен менің жөнді араласым болған жоқ |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Және сол білдім деген әйелдерімнің өздерінің ар жағында несі барын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
әсіресе іш тартқаным, тіпті жақсы көрген адамым Света емес пе еді? |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Олжадан түскен атқа тақымың үйренгенде ойда жоқта оқыс мөңкіп аударып тастайтыны болатын, бұ да аяқ астынан әзірге менің миым жетпеген тосын мінез көрсетті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Енді ойланып қарасам Светаның мінезі маған шынында да тосын көріне бастады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Қара ешкіге жан қайғы» болып тұрғанда ол сол жан қайғысын ұмытып, аяқ астынан ар қайғысын арқалап, жеке кетті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бір азапты екеу етіп алды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мен оны түсінетін де, түсінбейтін де сияқтымын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Менің түсінетінім жұрттың бәріне түсінікті, ондай халге ұшыраған ұяты бар әйелдің жан азабы оңай болмайды, әрине қиналады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бірақ |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«ораза, намаз тоқтықта» деп қазақ айтушы еді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мынадай алапат ішінде, шырқыраған шыбын жаныңды қоярға жер таппай жүргенде |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Білмеймін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Өз басына түсіп көрмеген соң |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Неге екенін білмеймін, о кісіні өзімше, іштей «кемпір» дей саламын да, ал көзінше инабат қылып Дуня апай деймін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жасы алпыстан асқан, менің Қамқа әжемнің өкшесін басып жүрген адам |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Орыстар үлкендерге өз атына әкесінің атын қосақтап екеу қылып айтатын әдеттері емес пе, бұл кісінің есімі Евдокия Герасимовна екен |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Менің жаттықпаған жалпақ тілім сол екі есімнің, тым болмаса, біреуінің нәшін келтіріп айта алмады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бір-екі рет шатастырғаннан кейін кемпір «сен менің әкемнің атын қарасин қылып жібереді екенсің, одан да «Дуня апай» деп атай бер» деген |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бұл кісіні алғаш" көргенде «әй сірә, тұзымыз жарасып кете қоймас» деген ойға келгенмін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қаңғып келген түрі бөлек әйелді ұнатпай қалды, жүзі суық, көк көзі шатынаңқырап тұр |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ұзынша сопақ беті төрт бұрышты, терең әжім тіліп өткен бет бедерінің де қыры сынбаған, толыспаған тарамыс тұлғасы да қатаң — қысқасы, бір қарағанда түрі кісіге түрпідей тиетін адам екен |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Әсіресе екі езуінен төмен қарай қиғаштай тартылған екі терең сызығының астынан ащы мысқылы мен ашуы тепсініп тұрғандай, соған орай ащы даусы омырылып шығады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Алғашқыда қатты тіксініп қалдым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бұрынырақта болса бұрылып жүре беретін едім, бірақ Светадан ажырасқаннан кейін, екі айға жуық жалғыз тентіреп, мен де оңды-солымды танып біраз нәрсеге ысылып қалғанмын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Талай жақсы да, жаман да адамды көріп, бір қабағын қарс жауып алған хозяйкаларға бір түнеп кететін бетсіз болып алғанмын, бұрынғы бұйығылығымнан арылып, осындайда іштей ерегесе кететін мінез тапқанмын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сондықтан да үй иесінің қыртысы жазылмаған қатқыл ажарынан қаймыға қойғаным жоқ, алдымен бір түнеп кетуге сұрандым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Кемпірдің қабағына қарап «кет» дейді ғой десем, ол салқын даусымен ықылассыз ғана «жарайды» деді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Күн кешкіріп қалған мезгіл еді, кішкене үйдің бір бұрышында сүмірейіп мен отырмын, құдай оңдап, кемпір сыртта шаруасын істеп жүр, болмаса, келмей жатып ұрысқан адамдай екі әйелдің тыртысып отырғаны қандай жаман |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Үйге бір-екі рет кіріп шықты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тіл қатыспасақ та уақыт өткен сайын бойым үйреніп келе жатқан сияқты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Шамасы өмір бойы шаруа қуалап шандыры шыққан байғұс болар, қанша шау тартса да, қимылы пысық, сол сергек қимылымен асын қамдады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Картоп аршығанда жәрдем етейін деп едім: |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Өзім-ақ аршимын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бүгін қонақсың ғой, — деді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Бүгін қонақсың ғой дегеніне қарағанда, ертең де маған кет дей қоймас» деген бір үміт жылт ете қалып еді, кемпір одан әрі тіл қатқан жоқ, Әйтсе де өңі жұмсағырақ болды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Оның қатқыл өңін керосин шамның жарығы жұмсартты ма, әлде менің титтей де болса жылу іздеген көңілім жұмсартты ма |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мен де күдікшілмін, құдайдың берген кескіні мен мінезіне кім кінәлы, үндемей-ақ қойсын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тек сүр майға қуырған ыстық картоп алдымызға келген де ғана: |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Сен қай қиырдан, қай құдай айдап келіп жүр біздің жаққа? — деді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Meн тілім жеткенше жөн-жосығымды айтып түсіндіріп болдым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Кемпірдің іші — бауыры елжірей қоймаса да, әйтеуір ден қойып, ықыласпен тыңдады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Тіпті алыстан келген екенсің ғой, байғұс», ден аяныш білдіргендей болды, одан ар жағын қазбаламай «шаршаған шығарсың» деп төсек салып берді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Таң қараңғысынан ішкен ертеңгі астан кейін, мен қипақтай бастадым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Енді қайда барам?» Майдан шебінен елге жететін дәрменнің менде жоғы былай тұрсын, денем ауырлап күннен-күнге жүруім де қиындап барады, оның үстіне қылышын сүйретіп қыс та таяп келеді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ендігі бар мақсатым — қол-аяғым жеңілдегенше ұзағырақ паналайтын жер іздеу |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ондай үйді тауып беретін таныс қайда, сондықтан да «осы паналатпас па екен?» деп |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бас сұққан үйімнің иесіне жаутаңдап қарай беретін жарамсақ әдет тауып алдым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мына кемпір түріне қарағанда жалғызбасты адам болар, орайы келіп-ақ тұр, бірақ қанша жаутаңдасам да өңі жылымай-ақ қойды тіпті, менің қампиып қалған қарынымды көрмеген де сияқты, әйтпесе бір аяныш білдірер еді ғой |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қайтейін бір бұйырғаны болар да, ертеңгі астан кейін кемпірге рахметімді айтып жүрмек болдым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Қайда бармақсың? — деп кемпір зекіп тастады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Шынымды айтсам анадан туғалы зекіген дауыстың құлағыма майдай жаққаны осы болар, көзім жаутаңдап кемпірге қарай беріппін, сірә жанарым дымқылданып кетсе керек |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Ана қарыныңды сүйретіп қайда бармақсың |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қардың үстінде босанайын деп пе едің? — Кемпірдің зекігені құлағыма жағып барады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Мені бір мойнына крес салмаған дінсіз деп пе едің |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жарайды, қал осында |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Біздің деревнямыз үлкен жолдан аулақта |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Әзір неміс келген жоқ, кім біледі, құдай сақтап келмес те |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мен кемпірге тағы да алғысымды жаудыра бастап едім, ол тыйып тастады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Сенің осында қалғаныңа мені бір қуанып тұр ғой дейсің бе, жарайды, бұйырғанын көрерміз |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сонымен осы кемпірдің үйінде қалып қойдым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Өзі бір әйел затында сөзге сараң кісі екен, бұрын сумаңдаған сөзшең әйелдерден басымды ала қашқандай болушы едім, енді мынаның үндемегені қинады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бір үйде екеуден-екеу, ұрысқан адамдай |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Құдай оңдап әйтеуір кемпір сиырымен, тауығымен, шошқасымен әлек, олар да бір бабын таптырмайтын жәндіктер екен |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Оның үстіне ылғи бір жаққа кетіп қалады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жасы келіп қалған адам неге жалғыз тұрады? Туған-туыс, бала-шағалары қайда? Әлде бәрінен айрылып қу бас болып қалған байғұс па? |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Өзі айтпаған соң жөн-жосығын сұрауға бата алмаймын, паналатқанына риза болып, тып-тыныш жата бермей нем бар |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тек сырттай топшылағаным кім де болса, жақын біреуі бар сияқты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ол — пұл тағамдарын қамдап шүберекке түйіп алып екі-үш күнде бір жаққа кетіп қалатын әдеті бар |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Неше түрлі тәтті нан, жұмыртқа пісіріп, сары майы мен бар дәмдісін салуына қарағанда базарға сатуға апармайтыны көрініп-ақ тұр |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мен орыс пешінің үстінде жоғарыдағы қуыста жатам, кешке от жаққанда тіпті ысып кетеді, аунақшып-дөңбекшіп біраз уақытқа дейін ұйықтай алмаймын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бірақ әйтеуір осында келгелі ұйқыға кенде емеспін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Басымды қатырған көп уайымға, алдымдағы белгісіз болашағыма бұрынғыдай қайғырып, күні бұрын бекер күйзелмеуге тырысамын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Алдым қараңғы |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қайтейін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тағдырдың салғанын кезінде көрерміз |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мен базардан шешесі қайтқан баладай орнымнан тұрып қарсы жүгірдім, сол жүгіріп келген екпініммен құшақтай алдым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Апырай, аман-есен келдің бе? Түу, кісіні осыншама қорқыттың ғой, өзің бұ дүниеде бар екенсің, — деп аймалай берем |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бірақ Света үндемейді, денесі де бір түрлі бос, менің құшағыма тірілмей, былқ-сылқ етеді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сәлден кейін менің құшағымнан сытылып шықты да, шалаштың қасына келді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Света маған көзі кіреукелене қарайды, кішкене қызып қалған сияқты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сыпайы қалпынан аумайтын, ұяң келіншектің мұндай мінезін бұрын көрген жоқ едім, шынымен-ақ қорқайын дедім |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Жылағым келіп отыр, — деді Света маған көзін қадай шүйіле қарап |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Жылағың келсе мауқыңды басып жылап ала ғой, — деп жауырынынан сипадым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Жоқ жылай алмаймын, — деді ол |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
(Көріп отырмын, мына көз жылайтын көз емес) |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Ал, жылағым келеді, жылағым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бірақ жылай алмаймын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ақтарылып бір жылаған адамда арман бар ма екен? |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Осы саған не болған, айтшы, — дедім Светаға бір жағы кейіп, бір жағы жалынып |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Маған ба? Болары болды, — деді ол езу тартып |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Осы бір езу тартқаны-ақ жаман — езуінде күлкі, көзінде ызғар |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Және әлденеге ашынып, ерегіскендей кісінің көзіне қадала қарайды, бұрын өйтіп бедіреюді білмейтін ұяң-ақ келіншек еді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мына деревнясы түскірден оны басқа біреуге айырбастап жіберген сияқты |