Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Сен немене, немісше білуші ме едің? — деп бір қағытып қойды Дуня апай |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Кекесінді сезетін полицай жоқ, өзі де көрген — білгені ішіне сыймай жарылайын деп тұрса керек |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Жоға |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тілмашы бар |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бір жирен келіншек |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бұрын біздің жақта көрмеген адамым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Комендант мырза: жарайды, бұрынғы қателескенді біз кешіреміз, — деді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Кетерде, тіпті арқамнан қағып: «сен, Усачев, бізге керек адамсың», — деді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қалай, ә? Әрине Усачев керек болады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Көңілінде күпсініп баратқан қуанышы мен мақтанышын тыңдайтын құлақ табылғанына мәз |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Усачев күмпілдеп, ылдиға қарай зырғығап арба сияқты тоқтай алмай кетіп барады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Түр-түсін көрмесем де маған осы адам таныс сияқты, қайдан көрдім, қай жерде даусын естідім, ол арасын анық білмеймін, әйтеуір осының бойында мен көрген, маған таныс, тіпті үйреншікті бір нәрсе бар |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Комендант мырза: біз саған сенеміз, Усачев |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сен біздің көзіміз бен құлағымызсың деді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қалай, ә? Төңірегіне сенімді адамдарды топта |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бізге жат элементтерге қарсы не істесең де толық билік береміз деді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Қолыңды қақпаймыз, толық билік береміз», — дейді, а? |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Ертең Совет өкіметі қайтып келсе қайтесің? — деді Дуня апай қызып келе жатқан Усачевқа лақ еткізіп салқын суды құя салғандай |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— А? Не дейсің, — деп Усачев сәл сасқалақтап қалды да, есін тез жиып: — Одан қорықпадыз, Герасимовна, — деді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Мен қорқып тұрғаным жоқ қой, сен қорықпасаң |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Менің қазір қолымдағы билік үлкен, Евдокия Герасимовна |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Егер анау-мынау керегің болса айтып қой |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мен өзім деген адамға еш нәрсені аямаймын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Менің қу басыма не керек дейсің |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Егер жақсылығың тасын баратса ана азаматтары әскерге кеткен әйелдерге жәрдем ет, — деп кемпір мырс етіп күліп жіберді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Оһ — һо — о, — деп дүңкілдеп күліп алды Усачев |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Сіз де айтасыз, ә |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сонда қызыл әскердің семьясына жәрдем етуім керек пе? Жо-оқ, олар әзір тыныш отырғанына рахмет айтсын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Олар туралы әзір нұсқау болған жоқ |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Кейін кім біледі |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Үй иесі әңгімеге мұрындық болмай, қашқақтап қанша жалтарса да, полицай оны қыбына да қыстырмай дүңкілдеп әлі сөйлеп отыр |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ақыры тауыса алмаған сөзін есіктен шыққанда да арқандай шұбатып ала кетті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Дүңгірлетіп үйді толтырып тұрған әлгі Усачев дегеннің жалғыз өзі екен, ол кеткесін кішкене бөлме босап, менің де арқа-басым кеңіп қалды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Дуня апай маған: |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Тыныш ұйықтай бер, — деп, төсек салып өзі де жатып қалды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Менің ұйқым келетін емес |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жаңа қорқынышпен қабаттасып, «осыны қайдан көрдім?» деген жеңсік ой енді оңаша оралып, бойымды билеп алды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Арғы-бергімді ақтарып, ой қалтарысымды қанша тінткілесем де |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тоқта, тоқта |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Осындай өрекпи сөйлейтін өктем дауыс |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Өңмендеп, өкіректей кіретін дүлей қара |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Апыр-ау, Тұрсынғали |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мені қинап, ұқсап кетіп ұқсамай, ұстатпай кетіп жүрген сол екен ғой |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Оның даусы шаңқылдақ, мынаның даусынан ащы болатын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Біздің ауылда кішкентай балаларды «Тұрсынғали келе жатыр» деп қорқытатын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
О кезде жасым жеті-сегізде кәдімгідей естияр боп қалсам да, «Тұрсынғали келе жатыр» дегенде мен де шошып кететінмін, балалар ғана емес, одан үлкендеріңнің өздері қорқатын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ол ауылға адам сияқты аяңмен кіруді білмейді, баса-көктеп аттап кіреді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Менің кішкентай кезімде біздің ауыл беті ашылмаған, қаймағы бұзылмаған нағыз қазақы аулы еді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тірі орыс көрген жоқпыз-ды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ауылда орысша білетін жан жоқ, өзгені білмеймін, менің өзіме Тұрсынғалидің орысшасы әжептәуір болып көрінетін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Мен ана жылдары тар үңгірге барып шойын жолдың қарын күрегенде орысша үйренбегенде қой бағып жүр деп пе едің? — деп масаттана жауап береді Тұрсекең |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Біздің ауылдан да қар күрегендер бар еді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бірақ солардың біреуіне жұқпап еді, бұл орысша |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Оның да қонатын кісісі болады екен-ау |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Е, әкімшілік шіркін орысшаны үйретпей қоя ма, — десіп жатады жұрт |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тұрсынғали ұзын бойлы, жіңішке, кеуде жағы сұрақ белгісі сияқты ілгері қарай иіліңкіреп біткен имек қара |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Оның есесіне емініп, иегін көтеріп ұстайды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Екі шекесі едірейген қалақ шеке, кішкене тайды маңдайынан салбырап түскен ұзын қоңқақ мұрны бір түрлі ерсі, құдды ешкінің текешігі сияқты, өзі де текеше бақылдайды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Мынау неге керек? Бәрі осы жерде жатыр ғой, — деп құйқасы тыртысқан тыртық қалақ шекесін саусағымен шертіп қояды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тұрсынғали жұрттан салық жинайды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қырсыққан адамына салықты үсті-үстіне салады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сонда оның не бір жазған қағазы, не тізімі болмайды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Сен пәлен сом төлейсің, сен түген сом төлейсің» деп ауызша айтады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Ойбай-ау, мен өткен жолы төледім ғой, иманың бар ма?! — дегендерге |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Білемін, өткен жолы отыз сом төлегенсің |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қазір қырық сом төлейсің |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бәрі мінекей, мына жерде жатыр оның, пынымаешь, — ден қалақ шекесін сұқ қолымен тық-тық еткізетін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сондай кішкентай нәрсенің ішіне сонша дүниенің сыйып тұрғанына бәріміз қайран қалатынбыз |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Оған себеп болған Қамқа әжемнің шыққан тегінің шикілігі |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
О кісі жақайым Жетес бидің қызынан туған |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бұрын оны біз де, өзгелер де мақтаныш ететінбіз |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ел аузында «Жетес би айтыпты» деген не бір өткір сөздер бар |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Менің есімде Жетес бидің әсіресе бір сөзі қалып қойып еді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ертерек кезде ақ патшаға қарсы шыққан атақты Бекет батыр ұсталғаннан кейін шектінің екі биі Жетес пен Нияз би, бірі Жақайымның, бірі Тілеуқабақтың сөзін ұстап бір дауда кездесіп қалыпты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жетес пен Нияз бір-біріне сырттай қанық болғанмен бұрын жүздесіп көріспеген екен |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ертең дауға түседі деген күні бір-бірін бағдарлап, сынау үшін бір үйде бас қосып, жүз көрісіпті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Нияз ірі, толық денелі, қызыл шырайлы нардай кісі болса керек, ал Жетес кішкене ғана, қатып қалған арық қара кісі екен |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жасы үлкен Нияз Жетесті ықтырып алу үшін бір шымшып байқапты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Жетес қарағым, дауылпаз деген құс болады деуші еді, дауысы жер жарады деуші еді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қасына келсең құрысып қалған көн болады деуші еді-ау, — депті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сонда Жетес би іліп алып: |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Иә, Нияз аға, оныңыз дұрыс |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Кешегі Ерназар Бекет ұстағалы арлы шекті арық болды да, арсыз шекті семіз болды ғой, — депті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Осы әңгімені айта келіп Қамқа әжем: «біздің Тілеуқабақтың ішінен де сұмырайлар табылған ғой |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Өз бауыры Бекет батырды ұстап беруге солар да араласты деген сөз бар |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жарықтық Нияз атамыз жерге кірмегенде қайтсын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Содан сөзден тоқталып: «Мен жеңілдім, ертеңгі даудың бар төрелігін Жетес бидің өзі айтсын» деген екен |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бүгінде ондай аталы сөзге тоқтайтын адам қалды ма |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ұсақтап барады ғой бұ жұрт» деп күрсініп қоятын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жұрт Қамқа әжемді мақтағанда: «әр сөзі мен Жетес бидің жиенімін» |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
деп тұрған жоқ па», «тегінде бар ғой, қалай болсын» деп қолпаштайтын; енді мақтаныш еткен тегі әжеме пәле боп жабысты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бір күні Тұрсынғали әкемнің мініп жүрген жалғыз аты Күреңқасқасына жармасты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ауылға шауып кіріп, ауылдан шыға шабатын Тұрсекеңе ат шақ келмейтін, аз күнде арқасын алдырып, қызыл май қылып зорықтырып тастайтын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Анау өңкеңдеп қоймай баратқан соң жуас әкем не қыларын білмей сасып қалғанда сөзге әжем араласқан |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Әй, сен кемпір, араласпа |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сен өзің кім екеніңді білесің бе? — деді Тұрсынғали басы кекшеңдеп |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Е, мен кім болыппын сондай-ақ, — деді Қамқа әжем таңырқап: |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Сен тап жауының тұқымысың |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жетес бидің жиені екенің рас қой? |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Иә, рас |