Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Оның несін жасырамын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Құдай сендей ұрының баласы қылып жаратпағанына шүкір |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Менің әкем ұры |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Менің әкем ұры болғанда |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— деп Тұрсынғали басы кекшеңдеп кішкене тұтығып, қайтадан өрекпіді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Менің әкем ұры болғанда ол тап жауларымен күрескен |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Байлардың малын шапқан |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Мықтының малын шабатын Дәуіт сорлыда жүрек бар ма екен ойбай-ау |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Баланың зәресін алды-ау мына пәтшағар |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қой, бұған дауа болмас, — деп әжем мені басымнан сипап жұбатып үйге қарай бұрылып кетті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Келер жылы колхоздастыру басталды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Біздің ауыл қазақы, надандау болатын, жұрт көп нәрсеге түсінбейді, кейін трактор келіп кенеліп, ит басына іркіт төгіліп жататынын олар қайдан білсін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Менің жасым сегізге шыққан, әжептәуір ес біліп қалған кезім сияқты еді, бірақ мен де еш нәрсені түсіне алмадым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Түсіндіретін Тұрсынғали қайда |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Колхозға кірсең де кіресің, кірмесең де кіресің» деп зіркілдеп қырып бара жатты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Колхозға кірмесең бай-кулакқа жатқызам, тұжырымдаймын» деп жұрттың зәресін алады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қараңғы шаруа тірнектеп жиған қолындағысынан айрылғысы келе ме, қатты састы |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Біреуі малын сойды, біреуі сатты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Басқа тіршілік кәсібі жоқ қазаққа малсыз қалу деген |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Менің әкем де «бала-шаға бар, тігерге тұяқсыз қалғанымыз қалай болады» деп бір-екі қарасын жасырмақ болып еді, Қамқа әжем: «ана Тұрсынғали ұрының баласы емес пе, тіміскі неме тыққаныңды таппай қоймас |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Басың пәлеге қалар, шырағым, Көппен көрген ұлы той, не де болса көппен көрерміз, — деп тыйып тастады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тұрсынғали болса «асыра сілтеу болмасын, аша тұяқ қалмасын» деп айқай салып, жұрттың тышқақ лағын қалдырмай ортаға салып жүр |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ақыры аша тұяқ қалмаған кезде барып Тұрсынғалидің да айқайы басылған болатын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Усачев дегеннің даусын естігенім болмаса, түр-түсін көре де алмай қалдым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Неге екенін қайдам, қай-қайдағымды оятып, ұмыт болған Тұрсынғалиді есіме салды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Жеке меншік жойылсын деп жұрттың тауығына дейін сыпырып алған жоқ па едің» дейді Дуня апай |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Біздің қазақта тауық, үйрек-қаз деген ұсақ жәндіктер болмайтын, Тұрсынғали ешкі, лаққа дейін сыпырды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Өз басым Тұрсынғалиді біздің ауылда ғана болған шығар десем, мынау біздің елден қиян шеттегі орыстың аулынан да бір Тұрсынғали табылғаны-ау |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тұрсынғалидің жайын Дуня апайға бастан-аяқ айтқым келіп кетті, бірақ тілім жетіп келістіріп айта алмаймын ғой |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Оның үстіне Дуня апай да, әйел болып сырласуға жоқ, тұйық адам |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Менің еңбегімді бағалады ма, ақыр аяғында арбакеш боп кеттім» дейді әлгі Усачев |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тұрсынғали да кейін ауыл да барлы-жоқты қызметті сағалап, ақыры сауаты болмаған соң соңғы жылдары колхоздың қойын бағатын болған |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мен төртінші класс бітіргесін, әкем «баламды оқытам» деп аудан орталығына көшкен |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Аудан орталығына жолы түскенде Тұрсынғали біздің үйге соқпай кетпейді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Менің бір аңғарғаным, қазақ өкпешіл халық, тіпті «бір атым насыбайдан көңілі қалады» демекші, кішкентай нәрсеге де өкпелеп қалады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
4 |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бүгін түсімде інім Жұмашты көрдім |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тым алыстап күдер үзіп кеттім бе, қайдам, соңғы кездері ел-жұрт түсіме кірмейтін болып бара жатыр еді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Абзалы түсімнен де береке қашқан |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Басы жоқ, аяғы жоқ, бірімен бірі шатасып жатқан қиыр-шиыр бірдеңелер енеді түсіме, бұдыр бедерсіз түстердің көбін-ақ ояна келе ұмытып қалам |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Кейде бойым жеңілденіп, босанған болып жүрем |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қалай босандым, ұл таптым ба, қыз таптым ба ол арасы есімде жоқ, «осы мен босанып едім ғой, балам қайда?» деп іздеп жүрем |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ондай кезде Қама әжеммен, Дариға жеңешеммен де кездесіп қалатыным бар, бірақ лезде оларды да жоғалтып алып әрі-сәрі болам |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Әйтеуір кілең бір қырқылжың түстер |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бүгінгі түсім де берекесіздеу еді, тек Жұмашты сондай анық көрдім, сол баяғы жеті жасар қалпы; бір түрлі өңі жүдеу, үсті де жұпыны |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Төмен қарап үндемейді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жүрегім алқынып аузыма тығылып көзімнен жас ыршып кетті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Жұмаш! Жұмашжан! Апырау, сен бар екенсің ғой» |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Алқынып айқайлаймын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бірақ даусым алқымыма кептеліп қалған ба, естілмейді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Жұмашжан, сағындым ғой сені! Жұмашжан!» осы жолы көмейім ашылып, даусым да шықты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бірақ Жұмаш жауап қатпайды, төмен қарап тұнжыраған сүлесоқ қалпында тұра береді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ұнжырғасы түсіп кеткен, өн бойында арылмас қасіреттің суық салқыны бар |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Менен бөлек |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тіпті бөлек |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Аймалағым келеді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қолымды соза алмаймын ба, әлде қолым жетпей ме, әйтеуір жақындай алмадым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Жұмашжан-ау, сен кіп-кішкентай баяғы қалпыңдасың ғой, неғып өспей қалғансың? — деймін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Өлген бала өспейді», — дейді Жұмаш қайғылы кескінмен |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Со кезде барып еміс-еміс есіме түседі: айтпақшы, Жұмаш қайтыс болып еді ғой |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Апырау, кісі о дүниедегі адаммен де кездеседі екен-ау |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мінекей Жұмашжанды көріп тұрмын, тек құшақтап бауырыма қыса алмаймын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Арамызда керемет бір жат, бөлектік бар |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«О дүниедегі адаммен осылай — көрінбейтін темір тордың ба, әлде әйнектің бе, ар жағында тұрғандай, қолың жетпей ғана көрісуге болады екен-ау» деген күңгірт ой келеді басыма |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мектепте білім алып, құдайға сенбейтін болсам да, Қамқа әжемнің көп ырымдары бойыма сіңіп қалған |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жұмашжанның аруағының маған ренжіп жүргені рас болар |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жыл асқан сайын Жұмаштың көңілімнен аулақтап кеткені рас |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ол қайтыс болғалы, ойпыр-ау, он жылға жуық уақыт өтіпті-ау |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Басында жас баланың ойын алаңы, одан сылаңдап бой жетіп келе жатқан қыздың көңіл желігі нені болса да ұмыттырмай қоя ма |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жұмаш та менен алыстап, ойыма сирек оралатын болған, мына шырғалаңға түскелі оны тіпті есіме де алған емеспін, өлі түгіл тірілерді ойлауға пұрсатым болып па |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қазір енді ұйқым да, бітеліп қалған көңілім де ашылып, алыста қалған, ұмыт болған дүние, туған жер қайта тіріліп келеді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сол көктемде өкпек желдің өтіне шығып, суға салған қанттай солып қалған қарды күтірлете басып, асыр салып жылдағыдай ойнай алмадық |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Көбіне бүрсиіп үйде отырамыз |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жұмаш та жүдеу |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қазақтың сықсима соқыр терезелі аласа қыстау үйінің іші қандай күңгірт |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сол күңгірт үйде күйбеңдеп ойнаған боламыз, бірақ ойынымыз да көңілсіз |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қазақы жалпақ пештің от жағарына ошақ құрып, оған қара қазан орнатылған |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бірақ сол қара қазан баяғы көңірсіген исінен айрылып, көбіне қаңырап бос тұрады — қанша қарасаң да не жылы буы, не тәтті исі жоқ қара тастай сап-салқын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қара қазанның тірілетіні тек кешке қарай |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қамқа әжем біз білмейтін тереңге, жүктің астына тығып тастаған жерінен шүберекке ораған құйрық майды суырып алып, шетінен бір-екі шекімдейін ғана жаңқалап сипады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Соны қазанға салып шыжғырып жібергенде көңірсіген майдың исін қолқамызға жеткенше сіміреміз |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бірақ танауыңды жыбырлатқан тәтті иіс араныңды ашып, ішіңде бұйығып жатқан аштығыңды қоздыра түседі |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жұмаш екеуміз мойынымызды созып қазанға үңілеміз |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қамқа әжем де қатал боп кеткен, біздің мөлиген көзқарасымызды тіпті байқамайтын сияқты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бізге, рахаттанып кірт-кірт шайнайтын бір-екі шыжықты әперудің орнына, қара қазанға баж еткізіп орта шелек суды құя салады да сонан соң тағы бір жерден дорбасын әкеп қазанға қос уыс талдан тастайды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Дорбаның аузын қайтадан нығыздап байлайды да, оны біз көрмейтін тағы бір қуысқа тығады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Суға қайнатқан осы талқанды кей жерде атала дейді екен, біздің ауыл оны быламық дейтін, құдай оңдап быламық тез піседі, бүлк етіп бір қайнаса болды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қасығымызға үрлеп өңешімізді күйдіріп ыссылай қауып ішіп аламыз |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тіске тиер түйірі жоқ сұйық тамақ, тойдырудың орнына қарныңды қоңқылдатып, араныңды аша түссе де, Қамқа әжем айтқандай «ар жағы да ел қондырып», біраздан кейін қарыныңның ашқанын басады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бара-бара быламықтың бетіндегі жылтылдап жүретін «жылан қарағы» азайып, өзі де сұйыла бастады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мал басы кеткесін, Қамқа әжемнің, қайтыс болған шешемнің сақина, білезік, сырға, шашбау, шолпылары сияқты күміс бұйымдарды өткізіп, соған берген азын-аулақ азықты дерек етіп келіп едік, енді о да таусылды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Шіркін, жылда осындай күн шұғыласы молайған кезде, адам тұрсын жан-жануарлардың өзі құр сілкініп, бусанған даламен бірге тынысы кеңіп бір жасап қалатын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Алғашқы көкке отыққан қозы-лақтар да тіріліп, қарны тойғасын бойларына желік кіріп ауық-ауық опыр-топыр жүгіріп асыр салып мәз болатын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Көктем лебіне мас болып, қозыларды қуалап, әрі-беріден соң бет алды жүгіріп біз де есепсіз рахатқа кенелетінбіз |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Биыл елде құжынаған мал жоқ, бірен-саран арық-тұрақ |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қыстан көтерем боп шыққан азғана мал, тұғыжыңдап басын жерден алмайды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Біз ауылдан ұзап шыққан далада да ұзап жайылған мал қарасы көрінбейді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Әйтеуір көктем жарықтықтың аты көктем ғой, жылдағыдай ойнап асыр салмасақ та, Жұмаш екеуміздің де еңсеміз көтерілді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қақпан құрып тышқан аулау да ермек |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бұ да қызық |