Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жатаған іннің аузын күрекпен ойып алып, сол жерге қақпан құрамыз |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Іннен шыққан саршұнақтың басқа жолы жоқ, қақпанның тілін басады да, тура қолтығынан қаптырады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Біраз індер суырып алған қазықтың тесігіндей тіке болады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тік індердің аузын қазбаймыз, қақпанды құрып алып, аузына төңкеріп тастай саламыз |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Онда жоғары қарай өрмелеп келе жатқан саршұнақ қақпанның тілін тұмсығымен соғып қыл мойнынан қаптырады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Біз ауылда інге су құйып та аулайтынбыз |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бір інге орта шелек те жарайды, бірақ кейбір терең інге екі шелектен артық су керек |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Су шөпілдеп, іннің аузынан шыққан кезде жүні собалақтанып, суға қақалып, алқымы бүлкілдеген саршұнақтың да басы көрінеді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Со кезде мойнынан қылғындырып ұстай аласың |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Саршұнақ деген шақар, сақ болмасаң саусағыңды шым еткізіп тістеп алады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қақпан құруды жақсылап үйреніп алдым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жұмаш та қақпан құрам деп таласады, бірақ қолына шаптырып алады деп қорқып әкем оған қақпан құрғызбайды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жұмаш түгіл, дардай, жасым он бірге қараған менің де қателігім болады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бір рет қырдың астында қақпан құрын жүріп, байқамай қолыма шаптырып алдым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қақпанның екі жақтауы сарт ете қалғанда жаным шығып кете жаздады, бақырып жылап жібердім |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Саусақтарым сырқырап сынып барады, мен шыңғырып жылай бердім, жылай бердім |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бір кезде барып маңымда менің жылағаныма жүгіріп келетін адам жоғы есіме түсті, бірақ сонда да осындай кезде солардың маңымда болмағанына ыза болып тағы да кішкене жылай түстім де ақыры ешкімнің келмесіне көзім жетіп, есімді жиып, қақпанның серіппе-сабын аяғыммен басын, қолымды шығарып алдым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Саусақтарым сынбаған екен, бірақ бірнеше күн ауырып жүрді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Саршұнақты әкем сояды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жұмаш екеуміз қамыстан істік жасап терісін кереміз |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Үш-төрт күнде біраз тері жиналып қалады, әкем терілерді кергіштерінен босатын қаудырлатып қапшыққа салып алады да ауылға апарып өткізіп келеді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
О күні кешке дейін Жұмаш екеуміз оңаша қаламыз |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жапан далада болсақ та қорықпаушы едік, бір күні біздің қостан жүз қадамдай жерде тұрған итті көрдік |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Алдымен оны Жұмаш байқап: |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Наз апа, ана итті қарашы |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бізді қауып алмай ма? — деді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Арлан төбеттей үлкен сүр ит алдындағы бір нәрсеге үңіліп қатып қалыпты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қозғалмайды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Айдалада неғып жүрген ит екен деп мен де таңырқап қарап тұрмын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жүрегім зу ете қалды: мынау иттің құлағы тікірейіп тік тұр, біздің елде құлағы тік ит болмайтын, және ондай болады дегенді естіген де жоқпыз |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қасқырдың құлағы тік болады деуші еді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Жұмаш, мынау қасқыр ғой, — дедім шошып |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Ойбай, рас па? — деп Жұмаш маған тығылды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Екеуміз бір — бірімізге тығылып тұрмыз |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Қой, мынау иттен аумайды ғой, — деді Жұмаш үміті мен үрейі араласып |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бұрын қасқыр көрмесем де қасқырдың ит сияқты болатынын талай естігем, мынау да ит сияқты, бірақ денесі сидам-тарамыстау, сұрғылт қылшығы да үй маңында аунап жүрген иттердің сабалақ жүніне ұқсамайды, тықыр ірілеу, бір түрлі сұсты көрінеді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Meн енді мұның қасқыр екенін анық білдім |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қазір бізге тап берсе |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Жұмаш, сен қақпандарды алып салдырат |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мен күректі алайын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сосын екеуміз айқайлайық |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Үркітейік |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жұмаш қақпандарды жинап алып салдырлатып, мен күректі бұлғап екеуміз жарыса шыңғырып айқайлаймыз келіп, жерді тепкілеп айбат қылып бір-екі қадам ілгері ұмтылып барамыз да кейін шегінеміз |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бірақ біздің айқай, қасқырдың қыбына кіріп тұрған жоқ, алдындағы біз көрмеген бір нәрсеге қарап қалған, қыбыр етпейді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Қорықпа, Жұмаш |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Келсе күрекпен тұмсықтан соғам, — деймін өзім қорқып тұрып |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Meн қақпанмен ұрам, — дейді Жұмаш |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Айқайлай-айқалай дауысымыз қарлығып, өз дауысымызға шашалып шаршап тұрып қалдық |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қасқыр ақырын орнынан қозғалды да, екі-үш қадамнан кейін ит бүлкілге көшіп алдындағы қыратты бетке алып тарта берді; сол қаннен-қаперсіз бүлкілімен қырдан асып кетті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бізді тіпті адам екен-ау, тірі жан екен-ау деп елеген де, тым болмаса мойын бұрып бір қараған да жоқ |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Наз апа, кетіп қалды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қашып кетті, — дейді Жұмаш қуанып |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
О құрғыр қашпақ түгіл бізден айылын да жиған жоқ, әншейін өз шаруасымен кетті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Аман қалғанымызға қуанудың орнына, бізді сонша қорлаған қасқырдың мына қырсық мінезіне ызам келе бастады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Кешке келгесін Жұмаш екеуміз жарыса сөйлеп осы оқиғаны әкеме айтып бердік |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Алғашқыда әкем байғұстың тіпті зәресі ұшып кетті, «апырай |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
апыр-ай |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
» дегеннен басқа аузына сөз түспеді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тірі қалғанымызға сенбегендей екеумізге кезек қарап: «апыр-ай |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
, апыр-ай» дейді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Мен тіпті қорыққаным жоқ |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қақпанмен бастан перетін едім, — дейді Жұмаш мақтанып |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Мен күрекпен тұмсықтан соғайын деп |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мана қанша сасқанмен арқа сүйеушіміз келген соң біз тіпті батыр боп барамыз, содан кейін әкеміз де есін жиып, ақылы қайтып оралды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Иә, енді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
қазір қасқыр тоқ қой |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тышқан тірілсін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Енді соған тойынып |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бұл кезде ол |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
адам түгіл малға да шаба бермейді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бірақ енді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Құдай сақтаған екен |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Әкем, кішілеу сопақ беті қушиып, шоқша сақалын шымшып тартып, қалбалақтай береді, байқасам өзі бізден бетер қорыққан, есін әзер жиды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Осыдан кейін ол бізді жеке қалдырмай, терілерді өткізерде ерте кететін болды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бірақ әкеміздің бір жаман да мінезін байқадым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Биыл қысқа қарай Қамқа әжем қытымыр сараң болып кетіп еді, осы қырға шыққалы әкем одан да сараң боп барады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жүктің арасына тығып арқалап келген кенеп дорбасы бар, біздің бар қорегіміз сонда |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ол тарыны ақтау тұрсын, тіпті кебегін алмай қаралай тартқан талқан, соны екі мезгіл қайнатып быламық жасап ішеміз |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тіске басар басқа нәрсе болмаған соң, оған көктемгі салқында күндіз түні далада жүрген баланың қарны тоймағаны былай тұрсын, қайта аранымыз ашыла береді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Оның үстіне тойып ішетін қою быламық болса екен-ау, әкем шәугімге сол талқанның өзін қолы қалтырап шымшып салады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Осы дорбаның аузы шешілгенде үш пар сұқ көз соған бірдей қадалады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ағайынды екі бала, әкесі үшеуінің арасынан бір елі жылан жорғалап өтіп, үшеуін ала көз қылып атыстырып кетеді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Әкем қолындағы қазынасын біреу тартып алардай тіксініп, көзінде салқын ұшқын жылт етіп сөніп, содан кейіп ұрлығын жасырғандай қысылып, дорбаның аузын шанди береді; бізге бір уыс талқан да асатпайды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бір жолы Жұмаш: |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Әке, маған бір уыс талқан берші, — деп жалынды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сол сәтте Жұмашқа беріп мен құр қалатындай: |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Әке, маған да берші, — дедім жалма — жан |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Әкем екеумізге ала көзімен қарап: |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Сонда ертең не ішесіңдер? — деп бізге кейіп тастады да, содан соң жайымен ғана: — Шыдай тұрыңдар |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қазір быламық піседі ғой, — деп теріс айналып кетті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Аштық бала тұрсын үлкен кісінің де есін алады, білемін, біздің кішкене дорбадағы талқаннан өзге қорегіміз жоқ |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Саршұнақтың еті ақ май аралас семіз, қоянның еті, сияқты, тәбетім тартып барып, жиреніп шошынып қалам |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ол арам |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Өзі таза шөп жесе де, інінде теріс қарап жататын көрінеді, аштан өліп бара жатсақ да оны жеуге болмайды, саршұнақты ұстағаннан кейін жиіркеніп ылғи қолымызды жуамыз |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Әуелгі ұрлығымның бойыма сіңгеніне шүкірлік етіп, мен бірден тыйыла алмадым, бір күн шыдап-ақ бағып едім, келесі күні дәндеп алған құлқыным тіпті маза бермеді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Және әкем «есі бар» деп менен онша күдік алмайды, оның үстіне қазақта қыз балаға әкесі ұрыспайды, ұрысатын шеше болса менде жоқ |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Кемпірлер «ер бала аңқау, қыз бала залым болады» деуші еді, сол залымдығым ба, әлде аштықтың адамды не бір пәлеге үйрететін сұмдығы бар ма, әйтеуір өзімді ақтап алатын дәлелдер басыма қаптап келе береді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жұмаш әлі кішкене, есі кірмеген бала деп әкем оған қатты ұрса бермес, әншейін кейиді де қояды ғой, тек өзім тұтылып қалмай, пәлесін Жұмашқа жапсам, еш нәрсе етпейді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Залымдығымды қара: пәле жабудың айласын да айнытпай тауып алдым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Таңертеңнен әкемнің соңынан еріп қасынан қалмай жүрдім де, тек аз уақыт қана отын қамдап қосқа апарып қайттым |