Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Осы мен кері бара жатқан жоқпын ба» деген ой жүрегімді лоблытады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Алдым қайсы, артым қайсы? Содан кейін тіпті басымды ауыртып, бағытымды ойлауды да қойдым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жүремін де отырамын, отырамын да тағы жүрем |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Кейде отырғанда мызғып кетемін де, аздан кейін тоңып оянам |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қарлы орманның ішінде пана болар еш нәрсе жоқ, тек қимылдау керек, қимылдау керек, мен шаршасам да аяқ шаршатпайды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
бір-екі рет баламды еміздім |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Өңірімді ашқанда аяз қарып кетеді, Дулаттың кіп-кішкентай беті мұп-мұздай болып кеудеме тиеді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Өңіріммен бүркеп, тас қылып қымтап алам, аздан кейін кеудеме жел кіріп тоңазыған бойым жылынып исіне бастаймын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қалжыраған денеме жайбарақат, жылы тыныштық құйылып, өзімді-өзім ұмытып мүлгіп кетем, содан тоңазып барып оянам да қайтадан түрегеліп бүкшеңдеп жүре берем |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Март айының басында түн қысқара бастайды деуші еді, мына түн он есе ұзарып кеткен сияқты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қолымда сағатым жоқ, қанша уақыт өткенін, таңға қанша қалғанын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Маған салса ендігі екі-үш таң ататын мезгіл өткен тәрізді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Аспанда ай жоқ, күңгірт жұқа бұлттың арасынан сирек жұлдыздар көрініп қалады, оған қарап мен еш нәрсе біле алмаймын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Балам төсекке екі-үш қайтара кіш етті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Енді оны қойныма тығып жылыта алмаймын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Құндағының асты, жөргегі қатып қалған, сірә тірі қалатын түрі бар |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Әбден діңкем құрығаны ма, әлде тас бауыр болып кеттім бе, білмеймін, қазір баланың қазасын ойлап қайғыратын хәлім жоқ, сүлесоқпын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бірақ белгісіз бір жіппен байлап қойғандай, құндақтан айрылмаймын, сынған қолыңды қырқып тастай алмайсың ғой, сол сияқты жабысып бұл да менімен бірге келе жатыр |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Кейде, бұлттан жылт етіп шыға келген күндей ойым айқындалып кетеді де болған жағдайды ептеп саралаймын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Біздің лагерьге немістер ойда жоқта шабуыл жасады, олар, шамамен деревнялар жақтан, ашық беттен келді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Партизандар соғысқа кірді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қасымбектің қай уақытта кетіп қалғанын байқағам жоқ, мен сиыр сауып жатқанмын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Біз қашқанда оң жақтан да неміс солдаттары шабуыл жасап келе жатыр еді, біздің адамдар қоршауда қалмады ма екен? Алды қараңғы, мүмкін, орманға тығылып құтылған да шығар |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Немістер түнде орманға кіруге қорқады деген сөзді талай естігем |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қасымбек аман ба екен? Аман болса, мені тауып алмай қоймас, байғұс, арсалаңдаған Абан да мені іздемей отыра алмас |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Осылай айқындалып арғы-бергіні бағдарлай бастаған ойым сұйылып қайтадан тұманданып кетеді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бір жоғалтқан Қасымбегім тағы да жоғалып кететін сияқты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Оның мына жағдайда маған кездесуінің өзі әншейін кездейсоқ баянсыз алданыш болып көрінеді, оның табылғанына, барлығына бұрын да мықтап сенбеген тәріздімін, енді сол алданыш тарқап, баяғы үйреншікті азабым мен жалғыздығыма қайта оралдым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Иә, Қасымбек, сол баяғыдай неғайбіл болып менен алыстап кетті, масқара болғанда, сол түні оның өлі-тірісін ойлап, жанымды қинамаппын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бірақ жаны құрғырдың да қиналатын еш нәрсесі қалған жоқ |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Түнгі орманда жалғыз қалғаныма қорықтым ба? Қорықсам қорыққан шығармын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бірақ аяз қысқанда қорқынышты ұмытып кетеді екенсің, басқа еш нәрсені ойламай жер тепкілеп, жүгіріп-жүгіріп алам да ақыры, екі иінімнен дем алып, алқынып келіп бір ағаштың түбіне отыра кетем |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Содан кейін еш нәрсені анық сезбеймін, ұйқы мен ояудың арасы ма, өлі мен тірінің арасы ма, бір бұлдыр, буалдыр дүниеге кіріп бара жатам |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ондай кезде қалың орман да, қолымдағы құндақ та қарауытып алыстап кетеді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Азап пен мехнаттан, барлық уайым мен үрейден арылтып бұйығы тыныштық бойымды жылытып, манауратып алып кетеді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Рахаттың аяғы бір мезет азапқа ауысады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мұздай суға кіріп баратқандай болам, одан ол су емес қар болып шығады, жалаң аяқ, жалаң көйлекпен қардың үстінде келе жатам, қымтанғым келеді, бірақ қымтанатын лыпам жоқ |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тоңазып оянып кетем |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бір нәрсемді жоғалтып алғандай көңілім елегізіп, бірақ немді жоғалтқанымды білмей сасам, со кезде барып, бауырыма қысып алған мұздай түйіншегімді сезем |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мұп-мұздай, қатты, ашып қарауға қорқам |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бір кезде тобарсып қатып қалған жеңімді жылытып, қолыма дымқыл тиеді, тағы да кіш етіп қойды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Кеудесінде жаны бар екен |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Таңның атуынан күдер үзгенім сонша, мен сол таңның қалай атқанын тіпті білгенім жоқ |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бір кезде барып айналаның жап-жарық екенін байқадым, онда да мұрныма түтіннің исі келгендей болып, алақтап жан-жағыма қарағанмын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Үш жүз қадамдай жерде ағаш арасынан селдіреп шыққан қуқыл түтінді көрдім |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Кімнің түтіні екенін де ойламай солай қарай жүре беріппін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бұ жақтан жау күтпеген бе, жеркепелерге жеткенше мені ешкім тоқтатқан жоқ, тек жақындап қалғанда шолақ тон киген бір еркек алдымнан шығып: |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Сен қайдан тап болған адамсың, — деді таңырқап |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Осы сөзді айтқанымда Носовец тіпті риза болғандай: |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Өте тауып айтқан, — деді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Соған орай сазайларын да тартады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Аз әңгімеден кейін Носовец маған: |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Байқаймын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Өзің де талай тауқыметті тартқан түрің бар |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Оның үстіне ақыры келіп босанған жерің де |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— деп іркілді де: — Жарайды демал, тынық, — деп әңгімеден босатты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Дуня апайдың үйінде бұғып жатып мысықша ұйықтай бергенге ұйқышыл болып жаман үйренген түрім бар, осы зілмәнкенің ішінде де қолым босаса-ақ мүлгіп кетем |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бірақ байқаймын ұйқым қатты емес, сергек, кәдімгі құс ұйқы; көңіліме алаң кірген, ұйықтап жатсам да атқаратын ісім, мойнымда бір міндетім барын үзбей сезетін сияқтымын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қыбырға оянып кетем, және ұмыт қалған, уақытын өткізіп алған ісім бардай елегізіп оянам |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Ол не нәрсе еді?» деп ойымды қармағанда балам есіме түседі |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Соған кәдімгідей шым етіп ішім жылып кететін болды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Балам бар, aнa болдым» деген ұғым әлі бойыма сіңіп болған жоқ, кейде таңырқаймын, Кеше ғана шықпастай көрініп, үзілмес үрей туғызып, құрсағыңды кернеп жатқан тірі жәндіктің өзің ойламаған жердей, жарық дүниеге келгеніне бірден сене кету де қиын екен |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жеңілдеп жай тапқан құрсағым кейде оның босап қалған орнын сезеді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бұрын біреу едім, екеу болдық, өз тәнімнің тірі бөлшегі болып сыртқа шыққан тәрізді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Денем манаурап, ұйқы мен ояудың арасындағы халдемін, пештің алдында екі еркек күбірлеп әңгімелесіп отыр |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сәлден кейін сөздерінің мағынасы да миыма жете бастады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Мен шынымды айтсам, жолдас Еділбаев, — дейді Носовецтің даусы |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Сіздердің операцияларыңыздың сонша сәтті болатынына өз басым, толық сенген жоқ едім |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Неге сенбедіңіз, Степан Петрович, — дейді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бұл Қасымбектің даусы |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Немістер дәл сондай бейқам болар деп ойлаған жоқ едім |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Оның үстіне сіздердің әрекеттеріңіз тіпті тамаша болды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Деревняға кіргендеріңізді жан білмей қалды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сақшыларын да айқай — шусыз тез құрттыңдар |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Менің мағлұматым бойынша гарнизон түгел талқандалған |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Бірақ қолға түскен қаруымыз неміс солдаттарының санынан азырақ қой, — деді Қасымбек |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Немістер тізіммен түгендеп өткізген жоқ қой қаруларын, — деп күледі Носовец |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Алас-қапаста талай нәрсе қалып қойған шығар-ау |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бірақ оқ — дәрісін қолға түсіргеніміз қатып кетті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Оғы болмаса мылтық дегенің таяқ емес пе |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Операциямыз сәтті болды-ау |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тек деревняның халқына жаным удай ашиды, — Қасымбек қиналып, кібіртіктеңкіреп сөйлейді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Сол үшін олар деревняны түгел қырып жіберді ғой |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Екеуі де үндемей қалды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ауыр күрсінгендері естіледі |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Ақырының дәл мұндай боларын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— деп Носовец мүдіріп қалды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Жазалау отрядтарының барын естіп едім |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Дәл мынандай қаталдыққа баратынын, шынымды айтсам, мен де болжағаным жоқ |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Әрине енді, ол деревнядағыларды маңдайдан сипамайтынын біліп едім, бірақ бірден дәл мынадай |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Апыр-ау тіпті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
ақ-қарасын ажыратпай |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бесіктегі балаға дейін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Жамандықтың да бір жақсылығы болады, — деді Носовец ауыр ойды сілкіп тастап, сергіп |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— «Немістер сыпыра қыру соғысын бастап отыр |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ендеше өздерін де сыпыра қырамыз» деген Сталин жолдас |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Енді халық ашынады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Арты қалай болады деп бұғып бас бағып отырғандар көп еді, енді қозғалатын шығар |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Немістердің жолында түк қалдырмай өрт жалағандай ету керек деген көсем тапсырмасын біз жеріне жеткізіп орындай алмадық |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Соны орындауға енді фашистердің өздері көмектесіп отыр |