Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Есімі Дулат болсын, — деді ол |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сосын «Дулат» деген сөздің мағынасын орысшалап түсіндіріп алып: — Бұл өзі дуылдаған майданда туды ғой |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жүрген жерін дуылдатып жүрсін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қазақтың Дулат деген жақсы ақыны да бар еді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Және Дулат деген ағам да болған, — деді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Осыдан кейін жұрт шынында да дуылдап кетіп еді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Абан флягісінің тығынын ағытып, дабырлап сөйлеп, жағалай кружкаларға құйып жатыр |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Осы оқиғаға арнайы сақтап жүрген олжам еді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бұл немістің жаманы емес, орыстың нағыз ақырып тұрған самогоны, — дейді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Самогон болғанда да, өздерің білетін первая — нағыз бетінің қаймағы, тура сүзіп алған |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Ендеше Дулат үшін ішеміз, — деп Носовец кружкасын көтерді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Біз енді оны орысша Димка деп атаймыз, тілге жеңіл болу үшін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Әкесі сияқты жауынгер азамат болсын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Оның сөзін бәрі қостап дуылдап кетті, Абан келіп нәрестенің құлағына: «Дулат! Дулат! Дулат!» деп үш қайтара айқайлады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Қазақтың осындай әдеті бар |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бала өз есімін жаттап алу керек, — деп өзгелерге түсіндіріп жатыр |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қазақ пен орыстың дәстүрін араластырып осылай ат қойылған бала ғой бұл |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бір баланы қайда қоярға білмей жүргенде, тағдыр әкеліп тағы бір баланың салмағын мойныма артты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ол Светаның қызы-кішкентай Света |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Алда қалай боларын бір құдайдың өзі білсін, ал осы күнге дейін бұл екі баланың азабы маған оңай болып тұрған жоқ — аяққа оралғы, мойынға байланған тас сияқты боп та көрінеді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бір ойлап қарасам осылардың маған демеуі де аз емес тәрізді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қалың орманның ішіндегі қараңғы үңгірде жападан-жалғыз қалсам қайтер едім, көңілім алып-ұшып, алақтап елегізіп |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Әзірге дыбысы естілмей, айнала тұтасып төнін келе жатқан қалың жауды мына қараңғы жеркепеде жалғыз тосуға, сірә, дәтім шыдар ма еді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Екеуі, тірі жан иесі болған соң, кісіге кәдімгідей қарап тіпті өздерінің уайым — қайғысымен-ақ алаң қылып, көңілімді қорқынышты ойдан бұрып әкетеді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Дулат жылы кеудеме тұмсығын тығып алып, тінтінектеп емшегімді іздейді, екі жасқа таяп қалса да емшектен айырған жоқ едім |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Әзір емізгім келмей жоғарырақ көтеріп кеудеме қысып, самайынан иіскедім |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тоқта |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
құлағыма бір үн келеді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қысқа ғана «Гуһ», «гуһ» етіп алыстан талып жеткен жұмсақ дауыс — бір алыптың «уһ» ден күрсінгені тәрізді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Құрғырды танып қалдым, бұл кәдімгі зеңбіректің даусы |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Басталған екен ғой |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тұла бойым тітіркеніп, Дулатымды кеудеме қыса түстім |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Баламды дәл осылай кеудеме қысып алып, қонышымнан қар кешіп қашқаным қайда |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тарсылдан атылған оқтан гөрі жүрегімнің дүрсілі қаттырақ естілген жоқ па еді, сонда |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Баланың мысқалдай салмағын сезген жоқ едім, ол кезде өзі де бір жапырақ кішкентай еді ғой, үш жарым айлық қана |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Суылдап ұшып жатқан оқтан қалқалағым келіп кеудеме қыса берем, кеудеме қаттырақ қыссам оған оқ өтпейтін сияқты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ол соғыстың қалай басталғанын, мен ғана емес, командирлердің өздері де білмей қалыпты, осы күнге дейін партизандар лагерін немістер мазаламағанға бойлары үйреніп, бейқамдық жасап алса керек |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Немістердің жазалау отряды жақындап қалғанда бір-ақ білген |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бесін болып қалған кез |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Дуня апайдың Зойкасын сауып жатыр едім; тарсылдаған атыс естілді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Кейде орман ішінде партизандардың жаттығу үшін мылтық ататындары бар-ды, алғашқы сәтте сол ма екен деп қалып едім, бірақ, бір қолыммен Дулатты кеудесіне қысып, бір қолымен сиырдың әукесін сипап тұрған Прошка шошып кетті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Надя апай, немістер келіп қалды, — деді даусы қалтырап |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Қой, біздің адамдар шығар жаттығып жүрген |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Жоқ, біздің адамдар емес, немістермен атысып жатыр |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сөйткенше лагерь абыр-сабыр болып, қарбалас басталды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Түнгі тапсырмаға дайындалып дем алып жатқан жігіттер жеркепеден жұлқына шығып, бір қолында мылтық, бір қолдарын шинельдің жеңіне сұғып, киіне алмаған күйі бұлар сүріне — қабына жүгіріп барады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Айқайлап команда берген дауыстар да берекесіз айқай-шуға ұласып абыр-сабыр |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Не қыларымды білмей шелегімді қардың үстіне қоя салып, өзім де түсінбей, бірінші жасаған әрекетім — Прошканың қолындағы балама шап бердім |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Прошканың: |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Мен алып жүрем ғой, Надя апай, — дегеніне қарамастан, баламды бауырыма тас қылып қысып алып, селтиіп тұрып қалыппын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
От алмаған мотордай булығып, қақалып — шашалған берекесіз бытыраңқы атыстар жүйеге түсіп күшейіп, нағыз кескілескен ұрыс басталған кезде барып есімді жидым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Орманның елі шығар ашық беті патырлаған атыс |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мен басында қалақтап қаша жөнелгім келіп, ұмтыла түсіп, кенет алдыңғы жақта ақтағы азаматтардан хабар тосуым керек екенін ұғып, әзер тоқтағам |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Прошканың да маған ақыл берер хал-дәрмені бар ма |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бірақ әуелгі бетте мендей емес, батырсынып: «қап, мылтығым жоқ, маған мылтық берген жоқ» деп өкініп, «бәрі бір алғы шепке барам» деп бұлқынып еді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Оқ, оған қоса аспаннан неміс миналары жарыла бастаған соң басылып қалды, қорықпай қайтсын, қанша айтқанмен әлі бала емес пе |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ол түгіл аспаннан жауған бомбаны, жерде жұртты жау жапырақтай түсіріп жатқан оқ боранын бірдей көрген менің өзім жаудың миналары аспанды омырып, төбеңнен қопарыла құлап келе жатқанда тұла бойым қалтырап, қол-аяғымның буыны кетіп қалды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Дегенмен есімді білем-ау деймін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
мина арпылдап төбеден құлап келе жатқанда, Прошкаға «жат» деп айқайлап үлгердім |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Зілмәнкелер алыстау, екеуміз Зойканың қорасына тығылдық |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Төбесі берік болмағанмен қазылған шұңқыр ғой, қанша айтқанмен жер |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бір ғажабы, төбеден ажал төңкеріліп құлап келе жатқанда, қолымда балам барын ұмытып кетсем де кеудеме тастай қысып алып, айырылмаппын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Екі гүрсілдің арасында оң жағымда жер иіскеп жатқан Прошкаға көзім түсіп кетті: мойнын тұқырта бұғып ішіне тартып, бетін маған беріп жатыр екен, өң-түс жоқ, боп-боз |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қыршын жасқа ажалдың тұңғыш шарпуы тигені осы ғой, дүрдиген үлкен үстіңгі ерінімен астыңғы ернін көміп тістеп алыпты, кемсеңдеген аузын әрең ашып: |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— На |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Надя апай |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мен тірімін бе? — деп сұрады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Өзіңнен зор шықса, екі көзің сонда шығар» деуші еді, ал, егер өзің осал болып, өзіңнен де осал шықса |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
онда зор болмасаң да, кәдімгідей естияр болып қалады екенсің |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қыршын жастың қиналғанын көргенде, үлкендігімді сезіп есімді жиып алдым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бұрқ ете қалса тау қопарып тастайтын алапат дәріні кішкене қапшықтарына сықап арқаларына таңып алған, сәті түсіп көпірді бұзып, эшолонды қиратып қайта ма, әлде арқалаған дәрілерін бір жерде жарып алып |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сол түні мен ұйықтай алмадым; қанша ұйықтайын деп көзімді жұмып, қыбыр етпей жатсам да ұйқым келмеді, әлденеге көңілім құлази береді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Көзімді тарс жұмып алсам да, жарылғыш дәрі арқалап, қараңғыда кетіп баратқан адамдардың қарауытқан көлеңкелерін көрем де еріксіз аунап түсем |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тақа болмаған соң, ұйықтап жатқан Дулатымды бауырыма қысып, мойнынан, тамағынан құшырлана иіскеймін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жас сәбидің тәтті исі тұла бойымды түшіркендіріп, көңіл алаңымды басса да, ұйқым келетін емес |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бір бүгін емес, бұрын да Қасымбек түнделетіп талай тапсырмаға барып жүретін, онда да елегізіп, қобалжушы едім, бірақ бүгінгі мазасыздығым бөлек |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Адамның бойына сіңіп қалған жаман иістей кешегі жаман сезім көңілімді жайлап алған |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сол бір бет-бедері ісініп, ескіріп кеткен өліктің елесі Қасымбекке ұқсап та, ұқсамай да, кейде тіпті тура өзі болып, көз алдыма келе береді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Осы елестен арылу үшін Дулатымды бауырыма қысып көзімді тарс жұмып алам |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сөйтіп, өрелі таңды көзіммен атқыздым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Түндегі ыстық-суығымен бірдей қарып қалтыратқан үрейім күндіз үлкен уайымға айналды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қасымбектер оралған жоқ |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Менің хал-жағдайымды сезеді ғой, Абан байғұс та бір-екі рет келіп, әңгімеге айналдырып алаң қылып кетті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сөз арасында «Қасекеңдер түнге қарай оралар, тапсырманы таң алдында орындаса, күндіз бір жерде тасаланып |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
бас бағып жатады ғой» деп менің көңілімді жұбатып қояды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Өзім де білем, көбіне түнгі тапсырмаға барған партизандар, күндіз дұшпан көзіне түсіп қалмау үшін бұғып жатып, келесі күні кешке, не түнге қарай қайтып оралатын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Өне бойы сарқыла бермей, күдігімді көңіл түкпіріне тереңірек жасырып тығындап, аз ғана қобалжып күтуге үйреніп алған сияқты едім, бүгін сол тығынның кенеуі кетіп қалған, қанша бұралап тықсам да тұрмайды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Апыр-ай, мұндайым жоқ еді, осы бір шошынғаным, жамандыққа көрінбесе игі еді» деген ой келеді де, үрейімді одан бетер үрлей түседі |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Осындайда кісіні алаң қылатын қасындағы серігі ғой, қас қылғандай Светаны да Носовецке шақырып кеткен, ол әлі оралған жоқ |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Проша бала бір жылдың ішінде сүйегі қатайып, соқтауылдай жігіт болған, бүгінде менің қасымнан кетіп, жауынгер партизандар қатарына қосылып, тапсырмаға шыға бастады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Менің маңымдағы ақшұнақ шал Кузьмич қана |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бұ да бір сөзге жоқ, үндемейтін адам, күйбеңдеп шаруасын істейді де жүреді, жаңа жұмыс табылмаса о жер, бұ жерін жөндеп арбасын әурелеп жатқаны |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Өйтсе де, осы шалдың жылуы сөнбейтін жұқа өңіндегі мейірімі мен сабасынан шықпайтын сабыр-шыдамы адамның көңілін орнықтырады екен |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қасымбек аман-есен оралды деген хабар күн батқанда барып құлағыма тиді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ол алдымен мұнда соқпай Носовецке кетіпті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Отряд үлкейген соң Носовец те үлкейген, қазір оның штабы бізден бөлек жерде |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жақсылық хабарды естігенде қуанып, жүрегім алып-ұшып, жоқ шаруаны қамдаймын деп әбігерге түстім де қалдым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Шай қайнатып, ас даярлап мәре-сәре болатын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Котелекке сақылдатып су қайнатам |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
қалтамның түбіне тығып сақтап жүрген жалғыз сәбізім бар, соның жартысын турап шай шығаруым керек |