Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Содан бері келе жатқан бірлі жарым полицайлар бар |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Кейбіреулері жүзіңді танымаса да «Смуглянканың» екі қабат екенін біледі |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сен қашқанда олар екі қабат әйелді іздеді ғой, сөйтіп, бала олардың есіне кей нәрсені салуы мүмкін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сірә сенің баласыз барғаның дұрыс болар |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жалпы заман қандай, заң қандай, қол-аяғыңның тұсаусыз болғаны жақсы ғой, — деген Носовец |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сонымен ақылдаса келіп, «көп болып көмектесеміз ғой» деп Светаның баласын маған қалдырған |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Света баласына онша елжірей қоймайтын, екеуміз көбіне бірге болдық қой, сонда баласына керемет бір мейірімі түсіп, құшырланып сүйіп жатқанын, немесе ерекше еркелетіп, әлпештегенін көрген емеспін; іштен шыққан баласына менсінбей, тек құдай салған аналық борышын өтеп жүрген адам сияқты көрінген |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Шынымды айтсам, баласының шыққан тегін ойлап, жатсына ма екен деген де ойым болған |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Енді, Носовец «баланы қалдырамыз» дегенде түсінің өзгеріп кеткенін байқадым, «еш нәрсе етпес, өзіммен бірге ала кетсем қайтеді?» деген сөзді, Носовецтің бетіне жалына қарап екі-үш қайыра айтты, содан қашан жүріп кеткенше қызын қолынан түсірмеді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Светаны баратын жеріне дейін сыртынан бақылап, шығарып салу Николайға тапсырылыпты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Оның қандай сын екенін білмеймін, Қасымбекке: «өзің-ақ шығарып салмадың ба» деп едім: «мен де соны айтып едім, Носовецтің шешімі солай болды» деді ол |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Носовецтің ішіне кіріп-шығу, мен түгіл еркектердің де қолынан келе бермейді, мүмкін бұрынғы әйелінің қандай қатерге бара жатқанын Николай өз көзімен көрсін деді ме екен |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Света кішкентай қызының көйлек-көншек, бұйымтайын ақтарып, түйіншегін бір шешіп, бір буып біраз әлек болды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Біздің хәлімізде жүргенде балада қандай киім-кешек болушы еді, екі әйелдің жаялықтан, қолға іліккен боз бен бомазидан көктеп тіккен көйлек-дамбалы ғой, «сұлуынан жылуы» деп оның жарастығына, сәніне қарап жатқан біз жоқ |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жазды күні балаларымыз жалаңаяқ жүрген, Света түйіншегінің арасынан шинельдің шалғайынан тіккен қалың шұлықты шығарып: |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Күн суытып кетсе мынаны аяғына кигізерсің, — дейді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Менің қарсыласқаныма қарамай «түн салдық ғой, оранғыш болар» ден басындағы орамалын да қалдырды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Менің пальтом да қалсын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ертең күз келгенде балаларға жамылуға |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ана деген сорлы, әйтеуір тұла бойында бір нәрсесі болса бәрін қалдырғысы келіп алақтай береді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Әдеттегі өзінің кісі мазасын алмайтын, ұстамды, бұйығы сабырынан еш нәрсе қалмапты, «Надя, енді өзің бас-көз боласың ғой» деген сөзді бірнеше рет айтқанын ұмытып қайталай береді, «егер сәті түсіп сіңісіп кете алсам, алдырармын» дейді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Менен гөрі қайратты, көзі де қарақты Светаға ылғи менің күнім түсуші еді, іштен шыққан сұр жылан ананың діңкесін құртады екен ғой, осы жолы Светаның күні маған түсті; көзі дөңгеленіп, маған жалынышты кескінмен қарайды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Николай, белдеуге байлаған жapay құнаннан тықыршып, тағаты таусылып асығып тұрған, ол: «ал енді, жүрейік» дегенде Света қызын көтеріп алып екі бетінен сүйді де, бауырына қысып кішкентай баланың бетіне бетін тақап жабысып біраз тұрды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Кешір, мені» деген сөзін естіп қалдым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Содан кейін жолынан қалып баратқан адамдай бетін де бұрмастан баланы маған ұстатты да, қош айтыспастан, бұрылып жүре берді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ұмсына түсіп іркіліп қалдым, жүрісі әдеттегісінен өзгеше, денесі ауырлап кеткендей аяғын сылбыр басып, еңсесі салбырап, кішкене бойы қақиып, қадамын нық-нық басқан Николайдың соңынан еріп, кетіп барады, артына қайырылып қарамады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Дулат есейіңкіреп қалды, оның үстіне ер бала ғой, емізгенде, қолқамды суырып ала жаздайды, кішілеу кезінде сүт шықпаса емшегімді тістеп алатын әдеті бар еді, ұрып қойғызғанмын; кішкентай Света ондай емес, жайымен ғана талмап емеді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Байғұстың ар жағына бір нәрсе барып жатыр ма, білмеймін, сүт шықпаса да емшектен аузын алмайтын әдеті бар |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Осы баланы емізгенде кейде сол Светаның жаутаңдап жалына қараған кескіні көз алдыма елестеп кетеді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бірақ нағыз махаббат намыстан да аттап өтеді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Еркек намысы деген оңай ма, ойбай-ау |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Оның үстіне кілең жігіттердің арасында жүрген соң |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Олардың кекесінді көзқарасының өзі намысын шабақтап болады ғой |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Еркектің сыры белгілі ғой, ол тек содан қорқып жүр |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Болмаса, құдай біледі, ол сені жақсы көреді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Соны менің ішім сезеді, — деп Светаға бар білген шынымды айттым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Оны да білемін, — деді Света байыппен |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Мен көп ойланғанмын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сенімен орман ішінде ажырасқаннан бері мені не ойламады дейсің |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Николай да сол ойлаған жерімнен шықты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ойлап қарасам ол өзгелердікінен сұлу әдемі әйелді қолына түсіріп, соны жақсы көріп, иә, жақсы көріп, жұрттан қызғанып қызғыштай қорып жүрген адам екен |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Енді сол аяныштысын ит жыртып кеткен соң іші күйіп өлердей болып жүр |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Светаның өңіне ащы мысқыл ойнап шыға келді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Meн сұлу әйел емес — адаммын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Шын жақсы көрген адам ең алдымен, сол адамның қасіретін түсініп, қайғысын бөлісу керек емес пе? |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Светаның мына сөзіне мен қатты тоқырап қалдым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Менен білікті ересек, оның үстіне қасіреті қатты толғантқан әйел |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
менің алдымнан бір терең шындық ашып отыр |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сол шындықтан мықтап ұстанғым келіп, ойыммен қарманам, бірақ қолыма ілікпей уысымнан шығып кете береді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Менің ана сүтімен бойыма сіңген ұғымымда әйел еркектің құдай қосқан қосағы, басыбайлы, өмір бойы еншісіне тиген адамы, басқа ұғым болады деп ойлаған да жоқ едім |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Еркек бас, үйдің иесі, бала-шағаның иесі де сол |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қамқа әжем де «шапылдап еріңнің бетінен алушы болма» деп үйреткен |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Әйел теңдігі» деген де мен үшін, мен үшін ғана емес-ау, бүкіл қазақ әйелдері үшін, көңілі қалған адамына қосылудан әріге онша ұзап шыққан емес |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ал, өзім көрген орыс әйелдерінің теңдігі біздікінен молырақ болғанмен ерінің жалақысын қолына алу, ерлерімен бала бағу, жаялық жуу тәрізді үй-іші от басындағы жұмысты бөлісуден әріге бармайтын сияқты еді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мына Светаның айтып отырғаны басқаша, ол тіпті еркектік, ұрғашылық шаруасынан да биігірек |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сонда ерлі-зайыпты адам қанды көйлек дос болған екі ер азамат сияқты терезесі тең |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
бірін-бірі сыйлайтын, түсінетін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
қасіреті болса қақ бөлісетін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
тоқта |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
тоқта |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
мына ойы түскірі мені қайда алып бара жатыр? Солда мен Қасымбекпен теңмін ден жүрсем кем болғаным ба? Бұрын ойламаппын-ау, енді ойласам ар жағы аңырайып ашылып барады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ол үлкен, мен кіші жас жағын айтпаймын-ау, ол қамқоршы мен соның қамқорындағы пенде, ол күшті мен осал |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Әрқашан да оның бір демі үстем, мен оның ығындамын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тіпті бір ауылды аузына қаратқан Қамқа әжемнің өзі «еріңнің бетіне келме», «еріңнің сағын сындырма» деп үйреткен жоқ па; өзі үстем бола тұрып, еркектің үстемдігін о кісі құлағымызға сіңірген |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Әйел жолы жіңішке» — өзім ес білгелі бұл сөзге қарсы дау айтқан қазақ әйелін көрген емеспін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Әйел аяғын қия баспауға тиіс |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Әрине қазақ әйелінің бәрі бірдей етегіне намаз оқып отырмаған шығар, бірақ ондайда іс насырға да шаба бермейтін, байлары қамшының астына алып, тарсылдатып сабап алады да бітісіп кете береді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қатын қоя берген қазақ, кейін көбеймесе, әзірге азғантай |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Дегенмен күйеуінің көзіне шөп салу масқара |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ал, ондай істі еркектер істесе, масқарасы тұрсын мақтаныш |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Өзім көрген орыс әйелдерінің ішінде кейбіреулері «мен күйеуімнің опасыздығына төзе алмаймын» деп мақтана паш етіп, күйеулерінің аяғын қия бастырмай, әр қадамын аңдып әлек болатын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Аңдығаннан кейін-ақ адалдықта қандай қасиет қалатынын білмеймін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Светаның осы бір сөзі менің кішкене миыма сыймай басымды шырдай қатырды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бірақ қиын да болса еліктіріп әкетіп барады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сол ойды қуалап келе жатып, адасып қалып, ауытқып кете берем |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Дегенмен бір нәрсенің ұштығынан ұстаған сияқтымын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Әрине, бұл «мен тең болам» деп еріңнің әр қадамын, істеген ісін, сөзін өлшеп, есеппен теңесетін теңдік емес, бұл бірін-бірі жақсы көрген екі адамның ақыл ойының теңдігі, түсінісуі |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мәссаған, тек сонда ғана қалтқысыз, шындап сыйласуға болады екен-ау |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Николай Светаны шынымен сүйіп, дос, жолдас жақын адам деп сыйласа, жұрттың кекесін мазағына бір түкіріп, тіпті қосылмаса да, оның қасіретін түсініп, білуге тырыспас па? Ал, Света болса, ішінен сезеді, сұқ көздерге, ішінен жегідей жеп жатқан жан жарасымен жалғыз алысып келе жатқан жоқ па? Тірі болса бұл азабы бүгінмен бітпейді ғой, сонда қасындағы жары қайда? |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Meн бір ұзын сонар ойға түтіп кетіппін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Светаның бір рахаты, сенімен іштей сөйлесіп отырғандай ойыңды бөлмейді ғой, кенет ұйқыдан оянғандай басын көтеріп алып: |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Света, дұрыс айтасың |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Дұрыс, — дегенде ол селт ете қалды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Нені? — деп таңырқай қарады да, менің ойымды түсініп, «а-а» деп езу тартты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Шын жақсы көрген адам |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
қасіретке түскен қосын жалғыз тастамау керек |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Әйел мен еркек етек басқа да |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
былай терезесі тең дос, бір-біріне серік, сүйеніш болуы керек емес пе? Meн сені түсінемін, — дедім |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Светаның не түсінгенін білмеймін, жаман орысшаммен бытып-шатып жеткізгенім осы болды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ар жағымда сайрап тұр, бірақ оны мен орысша түгіл қазақша айтып та жеткізе алатын емеспін, әйтеуір сонда да Света бір нәрсені ұқты-ау деймін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Бір-бірімізді түсінген сияқтымыз, — деді де сол жымиып езу тартты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Орман ішінде бала емізіп отырған екі қатынның әңгімесі тым алыс философияға алып кетіпті ғой, — деп күлді содан кейін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Светамен арамыздағы осы әңгіме мені біраз толғантса да, шынымды айтсам, Қасымбектен терезем тең, өріс-өрем деңгейлес, деген ой мені бұрын да онша мазаламайтын, кейін де көп толғанта қойған жоқ — мені қинағаны осы отрядта жүрген өзге жұртпен теңелу болды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Иманды болғыр Дуня апайдың үйінде балпиып жатып алғанда онша қиналмаушы едім, ал мына жаумен жағаласып жорықта жүрген адамдарға, он жерден командир әйелі болсаң да, салмақ салу тіпті ыңғайсыз екен |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Әрине салмағың жалғыз күйеуіңе емес, көпке түсетіні белгілі, ондайда біреудің болмаса біреудің сұқ көзіне ілінесің |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Дүниеде, өзгелерге масыл болып жұрттың сұқ көзіне іліккеннен асқан қорлық бар ма, осыны ішім сезіп, елегізіп, лагерьге келген күннің ертеңінен-ақ мына жұртқа масыл болмаудың амалын ойлап, жан-жағыма алақтап екі қолыма жұмыс іздедім |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Осындайда атам қазақтың айлакерлігінің бір пайдасы тиді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Босанған соң шуы кеппей жатып-ақ, белін түрме белбеумен тас қылып таңып алып, орнынан тұрып, малын сауып, қазан-ошағына қарап, шаруасына кірісіп кететін қазақтың әйелі емеспін бе, мен де бауырымда балам бар екен деп балпиып отырғаным жоқ, оның үстіне өмірдің өзі-ақ мені іске араластырмай қоймады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Үй-күйсіз, орман паналап жорықта жүрген еркектердің, бір мен емес, мен сияқты он шақты әйелге жетерлік тіршілік мұқтажы болады екен |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Еркектер кір-қоңын өздері жуғанмен, жыртық, тесігін жамау қолдарынан келе бермейді |