Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мен сол алғашқы жолы, алғашқы күндері, төбеден түскендей, күтпеген жерден бала атаулының шешесінің атын естігенде, шошып қалғанын байқап, басқа жерде сыр берген емеспін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Осы бір аз ғана уақыттың ішінде туған інімдей жақын болып кеткен балалық көңілінде өзім көрген Усачев полицайға жақындатып |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
я жанастыра алмай қойдым да, бұл жағдайды онша ойламайтын болғанмын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бірақ, мен ойламағанмен, Проша ойламай қоя алмайды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бір күні көңіл түкпірінде тығылып жатқан бір ойын маған айтып қалды: |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Мүмкін ол біздің жаққа шығатын болар |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Ол» дегенінің кім екенін түсіне қойдым — байғұс баланың жатса-тұрса ойлайтын арман-тілегі, үміті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Есек — дәме үмітін өшіргім келмей мен де қостадым: |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Есі бар адам өз халқынан бөлініп қайда барады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Әрине біздің жаққа шығуға тиіс |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Айтуын айтсам да, іші құрғырым сезіп тұр: бұл соғыс қарама-қарсы жаққа жаратқан адамның қайтып қосылуы екі талай, оның үстіне оқта — текте партизандардың аузынан Усачев жайлы естіген сөздерімнен жақсылық нышаны байқалмайды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Әлі есімнен кетпейді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жаз айы, орман ішінде лагерьде тұрғанбыз |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ертеңгілік, Дулатты көк шөптің үстіне еркін еңбектетіп қоя беріп, өзім ас қамдап жатыр едім, Проша жүгіріп келді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Өзінде өң-түс жоқ, қатты қиналғандағы әдетінше астыңғы ернін үстіңгі ерінімен көмкеріп тістеп алған |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Түрін көріп шошып кетіп: |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Немене болды, Прошка? — деп сұрадым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Әкелді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— деді ақырын ғана, даусы күрсінген демімен бірге шығып |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қапелімде еш нәрсе түсінбей қалдым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Нені әкелді? Кімді әкелді? |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Оны |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Папамды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Алғашқы сәтте мұның қаншалықты жақсылық, не жамандық екенін де аңғармаппын, әйтеуір үндемей қалуды жөнсіз көрдім де, байғұс баланы қинап қазбалай беріппін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Өзің көрдің бе? |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Өзім көрдім |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Ол сені көрді ме? |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Көрген жоқ |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мен сыртынан көрдім |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Өздері екі адам |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Шалашқа апарып қамап тастады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Екеуміздің сөзіміз осымен үзілді де, үнсіз қалдық |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Meн оған жұбаныш боларлық еш нәрсе айта алмадым, сірә бұл жерде мен емес, оқымысты сұңғыла адам тұрса да, балалық жарасын қасығаннан басқа, қандай жылы сөз тауып айтатынын білмеймін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Прошка қазір әкесіне өзгенің де, өзінің де ара түсе алмайтынын, бұлтартпас қатал тағдырдың тақалғанын жан-тәнімен сезіп, астыңғы ернін қырқып алардай жымқыра тістеп, тізесін құшақтап, сіресіп отыр |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Еңбектеп келіп ботинкасының тұмсығына жабысқан Дулатпен де ісі жоқ, әншейінде болса, оны жерден көтеріп алып, аспанға атып ойнатар еді, қазір оны көретін де халде емес |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Аздан кейін бір нәрсе ойына түскендей, орнынан ұшып тұрып, әлденеден сезіктеніп, жан-жағына алақтап қарап алды да, тезірек басып шалашқа кіріп кетті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Байқап қалдым, тірі жанға көрінгісі келмейді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сәскеде, ұсталған полицайларға сот болды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Шынымды айтсам, соған қатынасқым келген жоқ еді, мені арнайы шақырды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Проша шалаштан шықпай жатып алды, оған қазір жалғыздықтан басқа еш нәрсенің жәрдемі тимесін сеземін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Партизандар орман ішіндегі кішкене алаң шетіне жиналған |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Көк шөпті жапырып алқа-қотан отырып алған, шынтақтап жатқандары, түрегеліп ағашқа сүйеніп тұрғандары да бар |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Алдыңғы жақта қызыл жапқан кішкене столдың басында екі томарға көлденең ұзын тақтайды қойып скамейка жасап, үш адам отыр, үшеудің ортасындағы Носовец |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жаздыгүні маңдайын тұқырайтыңқырап кепке киіп жүретін еді, қазір кепкасын шешіп столдың үстіне қойған |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ар жағындағы екі партизан да жалаң бас, бірақ иығынан асырып арқаларына асынған автоматтарын тастамапты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жұрттың жиналуын тосқан шамасы бар, үшеуі де үнсіз, тек Носовец қана шұқшиып қағазға бір нәрсе түртіп жатыр |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Отырған жұрттың алдына таман қиғаштау барып бір теректің түбіне тоқтадым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Көрейін деп тұрған оқиғаң қаншама жанға жайсыз болса да құштарлық деген пәле жетеледі де, алдыңғы жаққа тым жақын келіп қалыппын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қасымбек пен Николай да алға таман отыр екен, олар маған қайырылып қараған жоқ, тек менің келгенімді Абан көріп қалып, қасыма келіп: |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Отыратын жер тауып берейін, Нәзира жеңгей, — деді күбірлеп |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Жоқ, түрегеліп тұра тұрам |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Столдан төрт-бес қадам кейінірек томардың үстінде екі полицай отыр, жеңдеріне байлаған шүберектерін алмаған, әлде жұрт көрсін деп әдейі алғызбаған ба, екі жағында автомат асынған екі партизан |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Маған қырын отырса да, бергі шеткісін бірден таныдым, Усачев |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ipi денесін жұртқа көрсеткісі келмей мойнын ішіне тартып, бір уыс болып бүрісіп қалғысы келетін сияқты, бірақ дүрдей денесі құрғыры оған болатын емес, гүжбандай екі иығы қорбиып шығып тұр |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Добалдау қоңқақ мұрны төмен салбырап, қою қоңыр мұрты астыңғы иегін көміп, алдындағы Носовецтен назарын жасырып, көзімен жер шұқып отыр |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Кішкене далаңқайда, айнала тұтасқан орман сияқты, тұтасқан ауыр үнсіздік бар, оқта-текте еміс естіліп қалатын қысқа-қысқа күбір болмаса, партизандар да үнсіз |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сол ұрланып шыққан келте күбірдің өзі мына үнсіздіктің ауырлығын асыра түседі |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жиналған топ қазір осы екеуін ажалға кесіп, сол үкімді орындайтындарын біліп отыр, басыңқы оққа байлап, күнде ажалдың қақ ортасында жүрсең де бұл өте бір сүйкімсіз нәрсе |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Носовец столды қос жұдырығымен опырып жіберердей тіреніп, орнынан мығым көтерілді, оның жуантық тығыз денесі маған тұтас қара тастан құйылғандай әсер етті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Усачев селк етіп, бұрынғыдан бетер жиырыла түсті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Носовецтің кірпігі қимылсыз көк көзі екі полицайдың өңменіне бұрғыдай қадалған |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қанша жау болса да қарсы алдында көз көрген, күні кеше дәмдес болған таныс адамдары тұрғанға қобалжыған көңілін басқысы келді ме, әлде ыза қысып кетті ме, жұтынғандай ұрты қозғалып, жағын қарыстыра тістеніп аз іркілді, алдында жатқан қағаздарын жиыстырып қойды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Носовец айыптау актысын оқығанда Усачев орнында тыныш тұра алмай, теңселіп, жан-жағына жалтақтай берді, ана жігіт тұнжыраған күйі басып тұқыртып жұрттан жүзін жасырып сілейген күйі тырп етпейді,екеуінің де халін айнытпай сезетін сияқтымын: бұлар қазір бұлтартпас ажалдың қарсы алдында тұр, соғыс жағдайында үкім біреу-ақ |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жүректерінің әрбір соққан дүрсілінен ажалдың минуті жақындап келеді, екеуі де соны тосады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бірақ ажал біреу болғанмен әркімнің оны қабылдауы әр түрлі болады екен |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қипақтап шыдай алмай тұрған Усачев ажалдың алқымына тақалып қалғанын қаттырақ сезіп, жандәрмен қылып жалтарудың амалын іздеп, аласұрып тұрған түрі бар |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ол айыптау актысының әр тұсында «жоқ, мен оны істеген жоқпын» деп жалтарғысы келеді, бірақ Носовец зекіп қалғанда, ерегістірсем бүлдіріп алармын деген үреймен жым бола қалып оған жалынышты кескінмен жаутаңдап қарап қояды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қайткен де болса жан сақтайтын саңлау іздейді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ал, ана жігіт сілейген күйі селт етпейді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Әлде оның алдынан ешқандай саңлау көрінбей, жазмышқа мойынсұнған ба, әлде есеңгіреп, болып жатқан оқиғаның мән-мағынасын ұғудан қалған ба, әйтеуір бір қалпы болды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Усачев кінәсін мойындауға келгенде көп жалтарды, тіпті бұлтаруға келмейтін жердің өзінде аз да болса айыбын жеңілдететін сылтау іздеп бәйек болады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Суға кеткен тал қармайды» деген сөздің шын сырын осы арада түсінгендей болдым, жан ұшырып қарманғанмен қолына ілігіп жатқан талы да жоқ, дәлелі дәлел болмаса да әйтеуір бір нәрсе айтып қалады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Айналсоқтап келіп айта беретіні: |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Олар енді өкімет қой |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Өкіметтің айтқанын істемесең болмайды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Атып тастайды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Олар өкімет болған соң |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
мен бұйрығын орындадым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Немістер дереу істемесең |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
, олар тек |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Носовец шыдай алмай зекіріп жіберді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Фашистер өкімет емес, басқыншылар! Ал халықтар, — ол қолымен партизандарды нұсқады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Солардың бұйрығын орындап жүр ме? Не тантып тұрсың, ұятсыз, сатқын сұмырай |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Усачев денесі дүрдей болғанмен, қорқақ сорлы екен, басына таяқпен салып қалғандай селк ете түсіп, мойнын иығына тығып: |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Әрине, енді бұлар неміске қарсы соғысып |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Дұрыс қой |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бірақ енді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— деп міңгірлей түсті де басылып қалды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Содан құдай тағала сабыр беріп, астыңғы ернін, қою қоңыр мұртымен көме тістеп алып, төмен қарап тұнжырап отырды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Кәмпит сорғандай ұрты қусырылып жағына жабысқан |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тұла бойым дір етіп, жақсы ма, жаман ба білмеймін, бір сезім жүрегімді түйреп өтті, мынаның түрі шошқадан аумайды екен |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Анау қоңыр мұрттың астында дүрдиген көнтек ерін болар, астыңғы иегінің ұшы ілгері ұмсынып біткен кемиек |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сонау, деревняны түгел ататын қырғында, кімнің бетіне байыздап қарауға кісінің мұршасы болыпты, аңғармаған екем, көзім үйреніп, көңілім ұнатқан Прошкамен ұқсастығы, бір түрлі, жүрегімді шаншып өтті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Орманның ішінде, көк шөптің үстінде өткізілген сот кәдімгідей барлық тәртібімен жүріп жатыр |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бірнеше куәлар бар екен, кезегімен шақырылып, көрген — білгендерін айтып, куәлік береді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Носовец атымды атап, мені шақырғанда еш нәрсеге түсіне алмай, алғашқы сәтте дағдарып қалдым, сөйтсем, мен де куәнің бірі екенмін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Бері, мына жерге келіңіз» деп қайталап шақырғанда ғана, баламды Абанға ұстатып ілгері шықтым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бұрын сот алдын кім көрген, өзім жауапта тұрған адамдай қысылып, мына отырған, құдайдың құтты күні бірге жүрген жұрттан бөлініп, бөлек боп шыға келген сияқтымын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Оның үстіне Носовец те жүзі сұп-суық болып, қатып қалған бір ырғақты дауыспен: |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Гражданка Еділбаева, сот алдында тек шындықты ғана айтуға тиіссіз |