Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Бірақ менің ойыма осыдан жиырма төрт жыл бұрынғы бір оқиға түсіп отырғаны... Иә-иә, ол 1945 жылдың жаз айы болатын. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Әй, заржақ шал, түн ортасы болды, жатсаңдаршы енді, деді кемпірі біржола кейіп. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Арғы бетте қалған ұлыңды енді іздеп отырсың ба?.. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Қазір, бәйбіше, қазір... Күбір-күбір сөйлесер кісі таба алмай зерігеміз, ұлым. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Жылқы екеш-жылқы да күмбір-күмбір кісінесіп, сауырынын қасысар үйірін іздейді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Азбан болып кетсек те Үлкен жерге қарап азынайтынымыз қалмаған. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– О не дегеніңіз, ата, айта беріңіз. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Мен тіпті тегіннен ұйқыға жоқпын. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Ол жақсы әдет. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
О дүниеде мәңгі ұйқтайтын болған соң, бұл дүниеде аз ұйқтаған лазым. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Сонымен осыдан 24 жыл бұрын кержақ аулы Огневкадан бір қыз жоғалды. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Бәріміз ат сабылтып іздеп таба алмағанбыз. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Онда да дәл осындай қақаған қыс еді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Бір-екі жыл өткен соң, өліп қалдыға жорып қойдық. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Бірақ кейін бір сыбыс естілді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Қоңқай үйіне қыстатып шығарған екен де, екі қабат болған соң, «Қоңқайлар ұрпағы көкек секілді, өз баласын өзгеге асыратып өсірмесе, жұрт тұқымын құртады» деп, арғы беттегі ауылға апарып тастаған екен. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Тіпті, Қар қызы туралы аңыз сол кезден бері ел аузында... |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Ұйқыдағы Аманжан тісін шықырлата қайрап ары аунап түсті. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Қызық екен... – Нұржан Аманжанға үрке қарады. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Үй іші қоңыр, жаяу шам бірде өртейтіндей екіленіп, енді бірде өшетіндей әлсіреп жанып, шалқып тұр. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Бөренелі бөлмеде жібектей іңірлік сәт бар. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Тау қуысындағы қыстақ жалпақ жаһанның ұмыт қалдырған жетім қозысындай бұйығы, ұйқы құшағында еді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Бәкін-шүкін шаруасын тамамдаған сіріңке қара кемпір жатар орын қамдады. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Ал, балалар, – деп қолын таянып, орнынан тұрды шал. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Шаршап келдіңдер, жатып демалыңдар. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Кескен теректей сұлап қалған екі досын түртіп оятып, далаға ертіп шықты. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Айыртаудың кепештігінен сығалаған ай нұр шаша бастапты. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Түн суық. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Үшеуі бірдей «ища-ай» деп тітіренді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Достары сып етіп, ит қабатындай үйге қайта кіріп кеткен соң да Нұржан сыртта көп тұрып қалған. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Қызық, біртүрлі ұйқысы келер емес, шаршағаны да білінбейді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Аяңдап қарауыта созылған қора жаққа барғысы келді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Бірақ жүрек құрғыр дауаламаған. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Аяз қарыған тракторды бір айналып шығып, тағы да жас бұзаудың мөңіреген үні шыққан қора жаққа қарады. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Ербең еткен адамсыз жым-жырт дүние... Айнала аппақ қар. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Таудың теріскейіндегі барағы – орман қорқынышпен түнереді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Ағаш үйдің терезесінен жылтылдаған әлсіз сәуле әне, жалп етіп сөнді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Тегі, кемпір керосині таусылып қалар деп сөндіріп тастаған болу керек. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Нұржан ертеңгі сапарларын ойлады. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Шалдың айтуына қарағанда тым алыс емес, осы ашамайлы өзекпен өрлей берсе Айыртаудың арғы тұмсығында ғана екен. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Күзді күні жер қарада келгенде бәр-бәрі мүлдем басқаша сықылды еді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Онда олар мынау Бекалқа деген қыстақты көрмеген. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Басқа жолмен жүріпті. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Нұржанның бұдан әрі мелшиіп тұра беруге шыдамы жетпеді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Күрең қабақпен түнерген тау арасынан қуалап үзіліп-үзіліп соққан суық жел өне бойын қалтыратып жіберіп еді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Кеше, иен таудың басында қалайша үсіп өліп қалмағандарына қайран қала есікке беттеген. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Есіктің тұтқасынан енді ғана ұстай бергенінде өліктей сұлаған қора тұстан созылта шырқаған ән естілді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Сол тұтқаны шеңгелдеп ұстаған күйі қалт тұрып қалған ол ән әуеніне еріксіз құлақ түріп еді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Ай астында күміс нұрға шомылған еңселі таудың үрей ұялаған қойнауынан суырыла шыққан қыз даусы нәзік те еркін самғаумен түнгі ауада бозторғайдай шырылдап, іліне, мәңгілікке қатып қалғандай еді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Үміт пен қауіп кезек жеңіскен әннің қаяулы шырқаушысы кім? |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Әлде транзистор ма ойнап тұрған, әлде әлгінде ғана әкесі күрсіне еске алған сауыншы қыз алмажан ба? Кім болса да жалғыздықтан, өгей өмірден мұңдықты күй кешкен жанның жалыққанда, тілдесіп сөйлесер, сыбырласып сырласар адам іздеп шарқ ұрған көңілін әнмен әлдилеген, сабыр сақтап, сап-сап жүрегім деген өз-өзін жұбатуы, өз-өзін уатуы. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Тербетер кісі табылмай, өзін-өзі шайқап, ырғалып, өксіп барып ұйқтап қалар сәбидің әлсіз әрекеті секілді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Осына оқыстан туған таңсық күй еліктіріп, солай қарай жетелегендей еді, бірақ табиғатынан салмақты жігіт, алыстан тыңдап, аяғын аттап баса алмады. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Сәл қимылдаса, жаңа ғана басталған әсем әннен айрылып қалардай, қаздиып көп тұрды. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Неге екені белгісіз, оның көз алдына кеше түнде «тұр-тұрлап» оятқан Қар қызы елестеді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Әлде ән салып, аппақ нұрда жүзіп жүрген сол – Қар қызы шығар. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Ән толастап, үйге кіріп, төрге төселген төсекке жатқан соң да, әлдекімді тосқандай елегізіп, көз шырымын ала алмады. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Екі досы мен шал-кемпір мұрындары пысылдап, терең ұйқыға кеткен. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Темір пешке жатарда ғана толтырып отын салып қойған секілді; |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
маздап, шоқатыпжанады. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Үй ішіалагеуім. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Іргедегікөгершіннен «кілемі» бар ағаш төсек бос тұр. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Нұржан дәл сол ағаш төсектің түбінде еденде жатыр еді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Шалдың осы ертекке бергісіз әңгімесін тыңдағанда, Нұржанның жүрегін «әттең, сол Қар қызын бір көрсем» деген қиял тербеген, әрі өзінің жебеушісі санаған. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Іштей аңқау көңілмен иланған да. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
«Егер өтірік болса, мені үсікке шалдырмай түнде түртіп оятқан қыз кім?» Қазір, сол Қар қызын сағынғандай арманды ойда жатыр. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Бәлкім, әлгінде ән салған алмажан емес, ол Қар қызы «шығар... |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Ол да мүмкін,– бұл жалғанда мүмкін емес нәрсе бар ма?.. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Бәлкім, шалдың Қар қызы деп сандырақтап жүргені жалғыздыққа шыдай алмай күйіп-жанған соң, жалаң аяқ, жалаң бас, аппақ іш көйлегімен далаға атып шығып, тізеден қар кешіп, алаулаған ыстық жалынын мұздатып, ән салатын өз қызы – Алмажан шығар... |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Ол да мүмкін; |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
бұл әлемде мүмкін емес нәрсе бар ма, тәйірі. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Өң мен түстің, ұйқы мен ояудың арасындағы жұмбақ хал... пештің оты маздап жанады, шал оянып кемпіріне күбірледі: |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Алмажан бүгін кешікті ғой, жарығым. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Алмажан кешікті ғой... Алма-а-жан... Айнала аппақ қар... |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Тізеден қар кешіп, ән салған Қар қызы. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Нұржан елегізеді, сағынады. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Жоқ, сағынбайтын, сағымдай ұстатпайтын әлденені іздейді, үміттенеді; |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
жүз жыл өтер, мың жыл өтер, Нұржан, әйтеуір, сол Қар қызын іздеп таппай қоймайды... |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Трактормен бүкіл Алтайдың қарын тазалап шықса да табады... |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Ол енді Қоңқай атты шалды қарғап-сілей бастады. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
«Бәсе, көзі жаман еді, жылт-жылт еткен, енді бір рет жолым түсіп бара қалсам, ДТ-мен жаман үйіңді түйіп құлатармын... |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Қайтарда күре жолмен қайтамыз, ол өтірікші шалға енді қайтып жолыға алмаспыз. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Қар қызы... Ол қандай екен?.. Бармысың бұл өмірде, жоқпысың?.. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Жылы жерде еріп кететін шығар, қызық... |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Жаздыгүні жер астына түсіп кететіні рас па екен. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Алмажан кешікті ғой, ал-ма-а-жан, ол қандай екен?.. Ертең ерте тұрып көрермін... |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Жалғызсыратпай, ала кетсем ауылға, әй, әке-шешесі бәрібір жібермейтін шығар». |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Мұқым өмір: аппақ қар, сеңдей сірескен ақ сіреу суық дүние, тізеден қар кешкен жалаң аяқ, жалаң бас безектеген қар қызы... |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
дірілдеп тоңады, ыстықтап ән салады, даусы қандай ғажап, кісінің жылағысы келеді, кісінің жылағысы келеді; |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
құлағына күмбірлеген әлдебір үн келеді: «алмажан кешікті ғой, қайда жүр», – дейді; |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Нұржанның көз алдына аппақ қардан жаратылған ақ сүмбіле қыз елестейді; |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
«алмажан, қайда жүр... |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Алмажан кешікті... Алма-жан... Ал... Ма-жан...» осынау дауыс ызың-ызың қайталанды-ай, құлағын тас қып бітеді, бәрібір естиді; |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
май шам өлеусірей жанады; |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
мұрынға өзгеше: шамның ба, темір пеште қоздай жанған оттың ба, әйтеуір, қаңсық иіс келеді; |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
киіз тұтқан есік ашылғандай болды; |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
әлдекім кірді; |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
сыртқы киімдерін шешті; |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
теріс қарап отырып сылпылдатып тамақ ішкендей болды; |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Нұржан енді көрпенің шетінен ақырын жасқана сығалады, бірақ келген адамның еркек-әйелін айыра алмады; өйткені: |