Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Көз алдынан нардың үстінде Будда құдайы сынды қасқайып, жүрелей отырған ретивых көлденеңдеп кетпеп еді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Жер бетінде мүгедектерболмасакөз еті өскен жұрт ұяттанбаяғыдажұрдай болар-ау деп ойлады. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Жер бетіндегі адамдар тек бір-бірі үшін ғана туарын ойлады. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Жер бетіндегі адамдардың өлісі тірісінен, тірісі өлісінен айырмашылығы жоқ па екен деп ойлады. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Жер бетіндегі қыбырлап өмір сүріп жүрген адамдардың тек қызық үшін ғана емес, қайғыны да қарсы ала білер қарапайымдылығын ойлады. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Сол іспетті жер бетіндегі адамдардың қайратына қайран қалды. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Неге екені белгісіз, оның есіне сексенге келген әжесі түсті. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Өткен жылы басқыштан құлап, аяғын сындырып алған. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Сонда ауданнан келген жедел жәрдемге салып жатқанда әжесі: «Әй, Нұржан, – деп еді, – сынған аяғымның басы теріс бұралып қалды, былқылдатпай ауната салшы», – деп еді күліп. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Сонда әжесінің қайраты бұған үлкен медет болған. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Және сол мықтылықты маған дарыта көр деп іштей тілеген-ді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Қарашаның нөсері толастамай ең соңғы әнін айтып, таң атқанша той тойлап еді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Шатырға тиіп тасырлап, терезені сабалап, жым-жырт жатқан жуас халінің мазасын алады. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Кейде нөсер қайдағы-жайдағы оқиғаны еске салып, белгісіздеу мұңға, алыстап құспен бірге қайтып кеткен арманыңды шақырғандай болады. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Сол ұзатылған қыздай сыңсып кеткен арманың қанаты талғандай жақындап, жабырқау тартқан жаныңа қауырсынымен су себелегендей ме, әлде тағатсыз қаққан қанатының суылы естілгендей ме, әлде мәңгілікке – құзарға құлап өліп тынғандай ма... |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
әлемнің түкпір-түкпірінде не болып жатқанынан бейхабар, дел-сал ұрлық өмір кешкен шағын ауылдың өз мерекесі, өз қасіреті – өзінде. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Үлкен картаның бетінде жоқ. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Оған симай қалған кішкентай ауылдың әрқашанда үлкен арманы болушы еді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Тағы да таң атып, ертең басталғанда берекелі үйдің шайына қанып, рақметін айтып сыртқа шыққанда үш жігіт тағы да сарсаңға қалған-ды. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Бұлардың бар-жоғын ескермей, жарыла қашқан жеті жолдасы алаң-елеңнен тұрып, ойға түсер трактордың тележкасына мініп кетіпті. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Ары жүгіріп, бері жүгіріп, амалы таусылған үшеуін тау арасындағы танымас ел Огневканың дәмі жібермеді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Етекке түсер көлік жоқ, сәтсіздік деген аяқ астынан, тілеп те, сұрап та алмайсың. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Огневка – сонау етектегі Қайыңды колхозының бір бригадасы. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Қыс бойы, тіпті осы қараша айынан кейін трактор болмаса, машина қатынай алмайды. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Жері қара топырақты болған соң, егін бітік, пішен қалың шығады. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Себезгілеп жаңбыр жауса, қою батпақтан аяқ алып жүру зор, қыста қар қалың жауып, көктем кеш шығады, күз тым ерте түсетін. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Жол қатынасы қиын болған соң, Қайыңды колхозы бұл ішкері жақтың мол байлығын дер кезінде жинап үлгермей, ысырапқа ұшырата берген соң, көп назар аудармай, өздері білсінге» көшуші еді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Солтүстігінде атақты Хатынь «өзені, оңтүстігі Бұқтырма, екі өзеннің ортасындағы иен жер тегін байлық, күйсіз күн кешіп, ұмытылғандай жетімсіреп жатушы еді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Ал Огневка ең алыс, шеткері ауылдың бірінен саналатын да, Үлкен жердің көп-көп жаңалығынан кереңдеу, томаға-тұйық. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Огневкалықтардың мінез-құлқы да қызық екенін Нұржан сол жолғы сапарында аңғарған. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Әркім күйбең қағып, өз шаруасымен әуре. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Іргесінен бөтен кісіні қойып, сап түзеп сарбаздар өтіп бара жатса да бас көтеріп қарамайды. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Содан соң берген сәлеміңді саңыраудай алмайды екен. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Ал Аспан ойылып жерге құласа да елең етпейтін немкеттілік сананың тасемендігі – қатал табиғаттың өзінен жұқты ма десең, жаз айында осы өлкеден сұлу, тамылжыған жанатты жерді тек түсіңде ғана көрмесең басқа жақтан таба алмайсың. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Сойталдай үш жігіт бригаданың кеңсесіне барып еді, аядай бөлмені көк түтін қылып ыстаған бір топ жігіт отыр екен. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Кіріп келгендерге самарқау мойнын бұрды да, доминосын сартылдап ойнай берді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Есік көзінде делдиіп әрі-бері тұрған соң, ақай екі күн бойы тастамай арқалап жүрген дорбасын қолтығына қысып:– Бұл ауылдың бастығы кім екен? – деді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Ешкім тіл қатқан жоқ. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Ойын жалғаса берді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Ақай даусын қаттырақ шығарып: – Бұл ауылда бастық бар ма? – деді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Ұзын бойлы, арық орыс алайып бір қарады да: – Неге бақырасың, бұл ауылда саңырау да, бастық та жоқ, – деді күркіреп. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Оның қарсысындағы тығыршықтай қара қазақ: – Бригадир таңертең колхоз орталығына кеткен. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Сендерге не керек? – деді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Ойға түсер трактор бар ма? Соның жөнін білейік деп едік, ағасы, – деп Нұржан кішірейе сұрады. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Кешке екі трактор түседі. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Әлгі қазақ жөнін айтты. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Тоссаңдар, ала кетер, бәлкім. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Бұдан әрі әңгіме созылмады, үш жігіт ізінше қайта шықты. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Шыққанымен жандарын қоярға жер таппады. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Еру бола тұрар жылы бАспана іздегендей еді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Мүгедек ретивыхтің үйіне қайта барудың реті жоқ. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Сандалып, батпақ кешіп көп жүрді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Осындайда қас қылғандай уақыт шіркін өтпей-ақ қояды-ау. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Бір бөлке нан сұрап жесек қайтеді, – деді аңқаулау Қайкен. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Атаңның басы, ақша бермесең татырмайды да. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Былтыр келгенде де аштан өліп қала жаздағанбыз, – деді ақай. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Үшеуі енді үсіп-жығылып тұра бергенше ермек іздейік деп ат қора жаққа барған. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Аласа бойлы, шоқша сақалды қазақтың шалын көріп, әкесін кезіктіргендей қуана сәлем берді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Ассалаумағалейкум, ақсақал!.. Шал бұлардың бетіне бажырая қарады да: – Здравствуйте, – деді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Мына шал сақалы бар демесең, қазақша білмейді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Бүлдірмей тұрғандақашайық, – деді ақай. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Осыкездеат қораның арғы түкпірінен шыға келген сары қарын орыс кемпірі айғайды салды: – Что стоишь, старый черт... |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Былайырақ ұзап шыққан соң ақай айтты: – Баяғыда өкімет орнамай тұрғанда ішкері жақтың кержақ байларына көп қазақ жалға кетті деген, содан қалған жұрнақ қой. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Құр бекер сандалумен кеш болды. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Үшеуі қайткен күнде ойға түсетін тракторға ілініп кетудің қамына кірісті. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Қызулау трактористер ақысын бермесеңдер отырғызбаймыз деп әуре салды. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Үйлерінен асығыс шығып даяр машинаға отыра салған жігіттердің қалтасында көк тиын жоқ еді, не істерлерін білмей сасқалақтады. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Осы кезде ақай айтты: мен мына дорбаны бекер арқалап жүр дейсіңдер ме? Ішінде үш-төрт килограмм қойдың жүні бар, бір әжетке жарар деп сала салып едім. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Соны көрсетейік. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Ішіп алған масаң трактористер ақай берген жүнге келісті. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Енді, өздерің біліңдер... шырақтарым. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Пайғамбаржасынан асқанда, ақыл айтып, жол көрсеткеннен өзге не қалды дейсің... |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Қуатыңыздың қаншалықты екенін түнде көрдік қой, – деді Бақытжан. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Құр ауыз аттандырдың, шал, – деді Аманжан. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Бәрібір түбі сенің үйіңнен шай ішпей қоймаймын. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Қайтарда соға алмасам да, келесі жазда, әдейі іздеп келермін... |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Мылтық көздеуді үйрене кел, – деді шал мысқылдап. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Жекпе-жек шыққандай болсақ, өкініп жүрме. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Оған дейін өзің де алжып өлерсің. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Шалдың көзі бағжаң ете қалды. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– – Қайсымыздың бұрын өлерімізді бір тәңір білер, – деп көкке қарады. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Ал, хош болыңыз, – деді Нұржан тракторды жылдамдыққа салып. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Сау болыңыз, – деді Бақытжан ыржиып. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Осы үйден Аман аттанғанына шексіз қуанышта еді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Аманжан қоштасқан жоқ. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Сұп-сұр болып Нұржанның жанына отыра кетті. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Аппақ қардың арасына сіңіп, бергі белестен асып, көзден ғайып болғанша Қоңқай тұрған орнынан тапжылмай, соңдарынан қарады-ай. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Әбден ғайып болғанда ғана: – «Топырақтарың торқа болсын», – деп бетін сипады да, қораның ішінен қазып, бетін сабанмен бүркеген жертөлесінің кеспелдектей құлыбын сылдырлатып аша бастады. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Ендігі сәтте елу жыл тірнектеп жинаған қазынасы тығылған жердің астына түсті де кетті... Өлерін сезсе, осы жеті қат жердің астындағы қоймасына келіп, баяғыда әзірлеп қойған мұз астауға жатпақ. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Дұрыстап жатып алған соң, қол жетер жердегі тиекті төмен қарай басып қалады. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Сол шақта мұның үстіне әдейі үйіп, іліндіріп қойған топырақ құлайды. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Жер ойылып түскен соң, қораны да жауып қалады қымтап. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Ал содан кейін Қоңқай мен байлықты тауып көрсін... Ешбір адам таба алмайды. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Тек мың жылдан соң... Мың жылдан соң... Әзірше өлім тиегін баспайды, сыра ашытылған ағаш күбінің тығынын ғана ашады. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Әбден ашуы жеткен сырадан сыңғытып ұзақ ішті... Ішкері жаққа Нұржанның осыменен екінші рет келуі. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Жаздай жаңбыр жаумай, құрғақшылық болып «алтай» совхозының бүкіл шабындығы ақтаңлағы шығып, күйіп кеткен соң сыпыра тау арасы, топырағы құнарлы әрі қыстың күні қар қалың түседі, сөйтіп, ылғалы мол сақталатын Хатынь өзені жағынан шөп шапқан. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Қазақстанның бір пұшпағында түтін түтеткен бұл совхоздың жері алтай тауларымен жарыса, жағаласа барып, сонау Таулы алтай өлкесінің аймағымен шектелетін. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Россия мен Қазақстанды атақты шың мұзтаудан бастау алатын ағыны қатты Хатынь өзені бөліп жатар еді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Бұл жақ басқа ауданның жері, бір түкпірінде, тым шалғайда болғандықтан, «Ішкері жақ» деп атап кеткен. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Құрғақшылык не істетпейді адамдарға. |