Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Шал: – маған ақыл керегі жоқ, ақ қар, көк мұзда киетін су – жаңа пима керек. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Нұржан:– Өзіңіз ойлаңызшы, – |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
деді абыржып,– мына түкірік жерге қатып түсетін сар аязда жалаң аяқ трактор айдау мүмкін бе? Бұл дегеніңіз бұрын-соңды болмаған жазаның ауыр түрі ғой. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Бүйтіп қинағанша атып өлтіре салыңыз. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Ал сіз қызығып отырған пима тіпті де менікі емес. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Шал: – Бір үлкен бастықтікі екенін өзім де біліп отырмын. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Сеңдер секілді сумұрындарға мұндай байлық қайдан келсін. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Жалаң аяқ қалам деп қиналма, ескілеуін тауып беремін. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Мылтығын оқтаған күйі жанасалап барып, даңғарадай ағаш кебежені ақтарыстырып, көнетоз, бір ақ, бір қара пима тауып алды. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Содан соң: – мә, аяғың осыдан да жаурамайды, – деп лақтырды. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Нұржан пимасын амалсыз шешіп, ол да шалға лақтырды. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Екі жақты айырбас мұнымен де тынған жоқ еді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Еңді алмаған неңіз қалды, а-а-қ-сақ-ал, – деп әдейі ежіктеп қиқарланған Аманжанға шал: |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Сенің сағатың, – деді қысық көзін күлімсіретіп. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Аманжан бұл сөзді естігенде жынданған адамдай қарқ етіп күлді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Күлді де: – мә, мә, мынаны аласың, – деп екі бармағын бірдей шығарды. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Шал, қолындағы мылтықты сарт-сұрт оқтаған болды да, қамаудағы арыстандай алпарысқан Аманжанның тура маңдайынан көздеді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Бақытжанда жан қалмады, зар еңіреп шырылдап, қасарыса қасқайып, алдындағы аузы үңірейген мылтықтан қаймықпай жүрелеп отырған жолдасының аяғына бас ұрды. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Бер, бере сал, ойбай бастан құлақ садақа. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Үйге барған соң өз сағатымды берейін саған... |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Аманжанның қолынан шөпілдетіп сүйіп жүр. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Мынау үйрек ататындай қос ауызды көздеген шалмен дәл қазір шатақтасудың бекершілік екенін Нұржан да ұқты. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
ыңғайы келіп жатса артынан көрер, бірақ осы сәтте шегіне тұруы керек: |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Бере сал, – деді ол да досынан өтініп. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Бере сал. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Өй, өңшең ғана қоян жүрек қорқақтар! |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– деп, тісін шақыр-шұқыр от шығара қайрады да, білегіндегі сағатын шешіп шалға шырқатты. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Анау ет қақшыған төбеттей қағып алып еді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Итке де темірдің керегі болғаны да... |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Трактордың суын ағызбайық деп айттым бағана. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Енді, міне, жалмауыз шалдың тұтқыны болып, аждаһаның алдындағы көжектей жаутаңдап отырғанымыз. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Бұл дегенің нағыз қоңқайшылдық. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Шал елең етіп қалды. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Аманжанға тесіле қараған күйі қолындағы шошайтқан мылтығын сусытып төмен түсірді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Шырағым, «қоң-қай» деген сөзді кім айтты саған? – деді аса бір таңданыспен. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Шешем айтып отыратын. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Ертеректе бір Қоңқай атты оңбаған адам өмір сүріп еді деп... |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Шешеңнің аты кім еді? – Онда шаруаң болмасын. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Қызық, – деді шал басын шайқап. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Өте ғажап нәрсе... Дегенмен мен үйге кіргізбегенімде баяғыда қиларыңмен қатып қалар едіңдер. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Тамақ ішпеген адамда құмалақ болушы ма еді, – деді Аманжан. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Қарулы да салалы саусақтарымен бет-аузын ысқылап тағат таппады. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Шалдың өңгере ұстаған мылтығы болмаса, әлдеқашан итше жұлқыласа кетер еді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Амал жоқ... Нұржан әрі-сәрі ойда. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Бағанағы бір сыбыр тағы да естілгендей болды... |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Ыстық күнде жаураған Мынау қарлы өлкеде, Өлігі кімнің қалмаған... |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Ата, сіз кімсіз?! – деді саңқ етіп. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Даусы өзгені қойып өзіне де жат естілді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Екі жақты шиеленіс ептеп саябырсыған соң, Бақытжан қалғи бергені сол еді, дәл құлағының түбінен естілген зор үннен шошып оянды. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Шал үндеген жоқ. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Сен кімсің?! – деп әлгі оқыс сұрақты Аманжан да қайталады. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Әңгіменің мәніне енді ғана түсінген Бақытжан: – Ол кісі икс, – деді есінеп. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Шал мылтықты шегеге қайта ілді – де, орнынан тұрды. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Қызуы қайта бастаған темір пешке бір-екі жаңқа отын тастады. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Көріп отыр емессіңдер ме, – деді от үрлеп жүрелеген қалпы. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Екі қол, екі аяғым бар, көзім жақсы көреді, құлағым қақасыз естиді, бәлкім, кісіге ұқсайтын шығармын. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Тек жүрегі ғана жоқ... – деді Аманжан. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Жүрек дегеніңіз, қол басындай ет пе, шырағым. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Бірақ, ата, сол қол басындай етке бүкіл жер шары сыйып тұрған жоқ па. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Нұржанның бұл сөзі шалға әсер етті білем, ойнағандай көз қиығын тастап біраз үнсіз отырды да: |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Адал екенсің, жігітім, – деді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Мынау екеуінен де сен көбірек азап шегерсің. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Сіз нешедесіз, ата? – деді Нұржан екеу арадағы суықтық аздап сынғандай болған соң. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Жетпістің желкесіне міндік. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Аманжан ысқырып жіберді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Бақытжан: – Ол да ғажап емес, әкри, – деп есіней керілді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Қазір еркек босанып, есек есеп шығарыпты десе де таңдануға болмас. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Шал әлденесін ұмытқандай далаға шығып кетті. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Сол баяғы қалпы – көйлек-дамбалшаң, аяғына ештеңе кимеді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Осы бір сақалы өңірін жапқан қапсағай шал үшін мынау табиғаттың қысы, жазы – тіпті төрт мезгілі бірдей секілді еді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Осы жасына дейін қыңқ деп ауырмаған, тоңып-жаурау дегенді білмейтін, ормандағы аң екеш аң секілді ғажап адам еді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Елмен аралас-құраласы жоқ, қоршаудан қашып шыққан бұғыдай саяқ ғұмыр кешті. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Сонау аппақ кеңістікке барар жол мен ызың-шу, қым-қуытты өмірдің екі ортасында шекара, бекет іспетті, міне жарты ғасыр, осы жаман үйінде жападан-жалғыз тіршілік құруда. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Қыста аң аулайды, жазда омарта ұстайды. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Бір қызығы, осына жетім шал ұстаған аңның терісін аудан, тіпті облыс басшыларының үстінен, ал жесең дәмі аузыңнан кетпейтін балын әрқайсысының үйінен көруге болар еді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Шыр етіп жерге түскеннен бастап қоғам үшін, өзге біреулер үшін шырпы басын сыңдырып көрмеген Қоңқайда еңбек кітапшасы деген атымен жоқ-ты. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Ешбір жерге өтініш жазып жұмысқа тұрған емес; |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
ешқашан да жиналысқа қатысып, тіпті үйлену, шілдехана секілді жиын-тойда болған емес. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Осы елдің тойын қойып, топырақты өліміне қатыспаған каңғыбас Қоңқайда дін, идея, бір нәрсеге сену секілді үлкен ұғымдар атымен ада – өзімен-өзі, оқшау өмір сүріп жетпістен асып барады. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Колхоздастыру, ұлы Отан соғысы, тағы басқа саяси науқаңдар, жалпақ елдің басына төнген қауіп, ұлы мерекелер, сүйіншілі қуаныштар Қоңқай үшін бес тиындық құны жоқ – әншейін еріккеннің ермегі сынды дүниелер еді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Ес білгеннен бері шындап жылап, не рақаттана күліп көрмеген; |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
мынау өмірде бар-жоғы белгісіз құрып бітуге айналған, сирек кездесетін аң секілді тіршілік кешкен біреу еді... |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Ал ол үшін де былайғы адамзаттың бар-жоғы қажетсіз, өз қара басының Амандығын тілеген қызық көзқарастағы кісі. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Біз көп айта берер гуманизм, рухани байлық, адамдардың өзара қарым-қатынасы, |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
«Біріміз – бәріміз үшін, бәріміз – біріміз үшін» деген ұран, қоғамнан, ортадан тысқары өмір сүре алмау ұғымы бәр-бәрін тәрк етіп, өз жанын да сақтап, аштан өліп, көштен қалмай келе жатқан жұмбақты адам еді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Ең қызығы, |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
осы Қоңқай, ешқашан да үлкен өмірге барып, адамдарды кісінеп іздемейтін, қайта сол адамдар Қоңқайдың ұрлық өмірін қызғанғандай өздері қуып келіп, тыныштығын бұзар еді... |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Енді міне, сойталдай-сойталдай үш жігіт қарап жүрмей, торға келіп түскені. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Демек, Қоңқай оларсыз өмір сүре алады екен, ал олар... Қоңқайсыз өмір сүре алмайды екен... |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Шал әлі оралған жоқ. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Үш жігіт ол шығып кеткен соң сілейіп үнсіз отырып қалып еді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Әсіресе таң қалғандары, шалдың, сақтық көрсетіп мылтығын ала кетпеуі... әне қанатта ілулі тұр. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Бізге тамақ бермей ме екен, әкри, – деді тағы да аз-кем тыныштыққа масайып, маужырай бастаған Бақытжан. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Атаңның басы, – деді Аманжан. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Содан соң тұлан тұтып, – Бақытжанның талтайып созып жіберген аяғын теуіп қалды. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Ары тартшы шуаш сасытпай. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Тышқан ініне кіре алмай жүріп, құйрығына... |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Ар жағы түсінікті, – деді Бақытжан оның сөзін бөліп. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Тазы ашуын тырнадан алады. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Жетпістегі жетім шалдан жеген жұдырықтың қарымтасын менен қайтарайын деп пе едің, әкри. |