Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мына жіңішке ақ лента Ахат атасының айтқанын жартылай жоққа шығарып тұрғандай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұның пешенедегі жазудай екені рас, ал бірақ оны оқып-білуге болмайды деген тұжырымы бекер екен, оқуға болады екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мен – Першин, – деді лентадағы жазу. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ташкент совдепінің мүшесімін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сіз кімсіз? Не керек? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Біз – Әулие-Ата совдепінің басшылары Хмелевский және Рысқұлов. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мемлекеттік телеграф жұмыс істемей тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сондықтан темір жол телеграфымен жалғасуға мәжбүр болдық, – деді Хмелевский телеграфиске. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сахно оның айтқандарын телеграф тіліне аударып жатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Дүниеде не болып жатқанынан хабарсыз қалдық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ташкентте не болып жатыр? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сәл кідірістен кейін ақ лента тағы да аппараттың аузынан ирелеңдеп шыға бастады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Хмелевский жайшылықта сыр бермейтін Тұрардың алқына дем алғанын байқап қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көзілдірігі түсіп қалатындай бір қолымен көзіне тақай ұстап алыпты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Телеграфист Сахно да лентада өз тағдыры жазылып жатқандай оны гүрілдек дауысымен ежіктеп оқи бастады: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ташкентте өкімет Кеңестер қолына көшті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Уақытша үкімет құлады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жеті адамнан Бүкіл түркістандық атқару комитеті құрылды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жұмысшы және солдат депутаттары Өлкелік Кеңесінен – үш адам, эсерлерден – бір адам, социал-демократтардан – бір адам. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Петроградта да Уақытша үкімет құлады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өкімет Кеңестердің қолында. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мәскеуде қарулы көтеріліс. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Одан арғы жағдайды біз де білмейміз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Толық нұсқау алу үшін совдеп атқару комитетінің бір мүшесін Ташкентке жіберіңіздер... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақ лентаға одан әрі түсініксіз көп нүкте түсіп кетті де аппарат солқ етіп, ақырғы демі таусылғандай тым-тырыс бола қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ә дегенде ешкім де тіл қатпады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бәрі де әлгі хабардың әсерінен арыла алмай қалшиысып қалған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қуанған да, қорыққан да бірдей. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бір адамның ғана емес, бүкіл ғаламның пешенесіндегі жазуды оқып қойған соң, естері шығып кеткендей бір заман. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кенет Хмелевский үн-түн жоқ, жанындағы Тұрарды қапсағай денесімен бас салып, құшақтай алды да, сол құшағын жазбай теңселіп тұрып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Солдаттар шыдай алмай «Ура!» деп айқайлап, олар да аймаласып жатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Үстел үстінде жайында қалған кольтті Сахно кідіріссіз алып, қолымен салмақтап қойып, зымиян ойдың толғағында тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Мына большевиктерді жайратып салсам ба екен?» – деген жаман ой сумаңдап көңілін бұза бергенде Хмелевский Тұрарды құшағынан босатып, Сахноға қарап: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ал, бауырым, құттықтаймын! Революция жеңді! Рақмет саған! – деп телеграфистке қолын соза берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сахно большевиктерді атудың орнына, оларға еріксіз қол ұсынды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ әлі де түнеріп тұрып: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Революция жеңсе, басқа жақта жеңіп жатыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал Әулие-Ата кімнің қолында сонда? Әлі белгісіз емес пе? – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мына тосын сауал әлгі ағыл-тегіл қуанышты сезімді лезде өшіріп алғандай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Хмелевский мен Тұрар бір-біріне қарап: «мынаның сандырағы рас» дегендей бір-бірін іштей ұғынысты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қам жемеңіз, жолдас Сахно. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Петроград пен Ташкентте құлаған уақытша үкімет мұнда да жойылды деп есептеңіз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал cay болыңыз! Жолдастар, тез қалаға жетейік! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осыны айтып Хмелевский есікке қарай бет алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тез арада Совдеп мүшелерін шақыру керек! – деді Хмелевский арбаға отырып жатып. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Грач! Барыңды сал! Тез айда! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
* * * |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Түнде, түн ішінде Тұрардың дауылға қарамай үйден шығып кеткенінен секем алған Сәбден інісі Әбденге барып, осы жайды хабарлаған соң Әбден де апыл-ғұпыл киініп, бәйбішесінің: «Қайда барасың, ойбай?» – дегеніне қарамай, көшеге атып шыққан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қаланың орталығы Кауфман көшесінде тұратын Ғұмар имамның биік көк қақпасын мезгілсіз қағып, көк төбетін әупілдетіп, тыныш елді Әбден азан-қазан қылды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Имам мына дауылды түнде бұйығып ұйықтап, бойы зіл тартып, төсектен тұрғысы келмеп еді, сөлбірейген тұйық қызметші мұрты салбырай түнеріп: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Құрметті имам, бір мұсылман тығыз шаруамен келіп тұр, кешігуге болмайтын көрінеді, – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Аты-жөні кім, антұрған? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– «Шуро-и-Исламияның» адал азаматы Әбден дегенмін дейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Шуро-и-Исламияның» аты аталған жерде қойныңдағы қатынын да, бауырындағы баласын да құрбан етуге даяр пәруана имам: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Шақыр қонақ үйге! – деп орнынан атып тұрды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сөзден іске жедел көшу керек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Байларды конфискалап, мына сіңірі шыққан кедейге қол ұшын бермесе, биыл қыстан аман қалуы екіталай». |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
|
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
* * * |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Биыл қысың не, осы күзден артылар ма екенбіз», – дегендей көшеде ілбіп басып, биік қақпаларды таяғымен тақылдатып, қайыр-садақа сұрап тұрғандар кездесе бастады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұлар қала дуаналарына ұқсамайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әне, анау кір кимешек киіп, бес-алты жасар бала жетектеген әйел, сөз жоқ, елден келген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Баланың өңі бит сорғандай боп-боз шекесінен көк тамыры көрініп тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кішкентай нәрестенің көздеріне күллі әлем аш-жалаңаштарының қайғы-қасіреті келіп қонақтап қалғандай екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бет-аузы күлкілдеп іскен шешесі әлсіз қолмен қақпаны тықылдатады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Зарығып көп тұрады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оның тағдыры осы қақпаның ашылуына байланысты сияқты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кісі баласына алақан жаюға арланатын, ұяты күшті жан шығар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Есік тықылдатуынан байқалады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Есік қағуға қолы әрең көтеріледі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тарсылдатпай, өлімсіретіп жай қағады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оны түкпірдегі үй иелері естімеуі де мүмкін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ қақпаның ар жатынан өршеленіп ит үреді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ит қазір қайыршыға қастық қылдым десе де, достығы күшті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өйткені ініне тығылған қала тоғышарының мазасын алып, қақпаны ашпасына қоймайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әйел кәрі де емес, бірақ жасына жетпей боржып, бет-әлпеті бұзылып болыпты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сірә, тірегі жоқ, күйеуі ажал қармағына бұрын ілінген тәрізі бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді өзі де тірілер санатынан шығып қалғандай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тек баланы сақтасам-ау деген аналық сезім барлық ар-ұяттан аттатып, алақан жайдырып қойыпты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ар жақтан бұрқылдап үй иесі шықты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қайыршыларды көріп, қатты ашуланып, қайырымнан иненің жасуындай сезім білінбей, қақпаны тарс жауып қойды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ары жүр, – деді әлгі үй иесі ашуланып, итімен қоса арсылдап. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бар, ана большевиктер асырайды сендей сандалғандарды! Атшабарда асхана ашыпты дейді аштар үшін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кешікпей өзіміз де сонда баратын шығармыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ішегімізді суырып жейік деп отырмыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Саған беретін садақа қайда?! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар әлгі әйелге таяп келіп: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Атшабарға барыңыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мирза-ауф дегеннің үйін сұраңыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аштарға сонда тамақ беріледі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді құлап қалмай тұрғанда тезірек жетуге тырысыңыз, – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әйелдің долырған ерні бірдеңе деп қыбырлағандай болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бала шешесінің жеңінен тартқылады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Апыр-ай, нәубет төне бастапты ғой, – деп Сәбден шошынды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар артына бұрылып қарап еді, баланың көзіне көзі түсіп кетіп, тұлабойы дір ете қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Нәрестенің жанары баланың емес, жасамыс адамның көзқарасындай сұмдық екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Басы қауқиып, дәу көрінеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қылдырықтай мойын сол басты көтере алмай былқ-сылқ етеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аяқ-қолы шидей де, қарны шермиіп қалыпты, аран аурудың шын нышаны көрініп тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сәке, сәл кідіріңіз, – деді Тұрар алдыға түсіп, асыға басып бара жатқан Сәбденге. |