Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сәбден әлденеден күдіктеніп, қашқақтағандай ыңғай білдіріп: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Асығып тұрмын, Тұраржан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жұма намаз... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Асықпаңыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мыналарды екеуміз Мырза-ауфтың үйіне жеткіземіз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тастап кетуге қалай дәтіміз шыдайды? Көрдіңіз бе, шешесі мүлде жүре алмайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бала да құлағалы тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ойбай, шырағым-ау, сонау Атшабарға бұларды жеткізгенше күн де батады той. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұлардың қайсыбірін жарылқайсың, Тұрар?! Құдай жарылқамаған сорлыға, адамның жаны ашығаннан не пайда? Мені қинама. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сәбден қипақтап, ары бұрыла берген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сәке! – деген сөз сақпандай сарт ете қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сәбден селк етіп тоқтады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Алыңыз қолтығынан анау әйелді! Мен баланы көтеремін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мен сізге үйден шыққанда маған ілес деген жоқпын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Маған ілескен адамдардың жұмысы осындай болады, біліп қойыңыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал айтқанымды тыңдамасаңыз – мыналарды сіздің үйге алып барамын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бағасыз, бақпасаңыз, зорлап көндіреміз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қайдам, қарағым, жаманшылығым жоқ еді саған, – деп Сәбден қомыт әйелді әшейін қорыққанынан ғана қолтығынан демеген болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бала шүйке жүндей жеп-жеңіл екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шермиген қарын болмаса, қырым ет жоқ, қу сүйек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Таза киінген бейтаныс адам өзін көтеріп келе жатқанына сенерін де, сенбесін де білмей, үңірек көздер Тұрарға кірпік қақпастан тесіле қарайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әй, қарағым Тұрар-ай, сендей төре адамның жұмысы бұл емес еді-ау, – деп Сәбден әлгіде Тұрармен қатар келе жатқанын дәреже көрсе, енді намыстанып, өткеннен де, кеткеннен де, ұялып қара терге түсіп келеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қателесесіз Сәке. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мүмкін, бұл бала кейін халыққа сіз бен бізден гөрі қажеттірек азамат болып өсер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өлтіріп алсақ, обалы екеумізді екі дүниеде де жібермейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Арт жақтан ат жеккен арбаның дыбысын есітіп, Тұрар тұра қалды да, қол көтерді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Делбе ұстап отырған қызыл бет, қаба сақал тоқ кісі Тұрардың айтқанына көнбей, аттарға қамшы баса бергенде, Тұрар божыны тартып қалып, жан қалтасынан револьверді суырып алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көзі шарасынан шыға, тілі күрмеліп қалған қаба сақал арбадан секіріп түсіп, көлікке әйел мен баланы өзі көтеріп отырғызды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Арбаға Тұрар да мініп, қаба сақалға: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Атшабарға тарт! Тез! – деп бұйырды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Кешіре гөр, сен кімсің? –деді арбакеш әлден уақыттан кейін тілге келіп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әулие-Ата совдепінің мүшесі Тұрар Рысқұлов. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Үңірек көз бала Тұрардың бетіне тағы да ұзақ қарады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Не жылай білмейтін, не күле білмейтін, сіреспе рең – жүз жасаған, дүниеден түңіліп болған қақбастың ірепетіндей мүлде енжар, мүлде самарқау. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ тереңде жатқан көздері ғана шыңырау түбіндегі суға түскен сәуледей жылтырап, Рысқұловтың өңменінен өтіп барады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Мен мұның жасында түрмеде едім-ау» деген ой Тұрардың басына сап ете қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
* * * |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Большевиктер аш-жалаңаштар үшін Атшабарда баспана ашыпты» деген хабар жер-жерге, ел-елге лезде тарап кеткен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осы хабарды естіген кембағалдар Әулие-Ата уезінің түкпір-түкпірінен Атшабарға ағыла бастаған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Атшабар деген есім нәубет жалмауыздың басын шабатын, ертектегі батырдай естіледі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әулие-Атаның қақ ортасында, биік жардың басында тұрған осы ежелгі базар қазір ауқатсыз әлсіздердің киелі Меккесіндей болып тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Большевиктер фракциясы бұл пунктті ашуын ашқанмен уақытша үкімет қолдамай, аштарды асырау үшін қор жиналмай, пункт бастығы Мирза-ауфтың шыр-пыры шыққан кез еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мирза-ауф осы Атшабардың қой базарында шағын шайхана ұстайтын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дәу қара қазанда бұрын жұпар исі бас айналдырып, көз тұндырып, базаршыларды еркінен айырып, сиқырымен тартып палау пісіріліп жататын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кішігірім кісі бойлы, жуан сары самаурындар сексеуіл шоғынан ысылдап, иінінен дем алып Тұрар еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді дәу қара қазанда қатықсыз қара суға арпа мен сұлы ұнынан атала қайнайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ертеден кешке дейін үзбей қайнайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әуелі Мирза-ауф аштарға аталаны шөміш толтыра құюшы еді, жеткізе алмайтын болған соң, шөмішті қысып ұстап, жартылай құятын болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонда да жеткізе алмайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кенеуі кепкен, араны ашылған адамдар арпаның аталасына тегі тоймайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оның үстіне сағат сайын ісіп-кепкен адамдар сүйретіліп келіп жатыр, келіп жатыр... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Міне, қызыл бет, қаба сақал әлдебіреу тағы да екеуін әкеліп, арбадан түсірді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мирза-ауф қызыл бет, қаба сақалға дүрсе қоя берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әй, өзің сеп-семіз болып, жақындарыңды ашықтырып, мұнда әкелгенің не? Апырай алмадың ба? Не деген ұяттан безген, құдайдан қорықпаған, адамнан ұялмаған, бетіңнің көні бес елі! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ө-ө-ей! – деп қаба сақалда да жан бар, өкіре ұмтылған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Рысқұловты білмейтін неткен найсапсың?! Соның парманы! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Рысқұлов» дегенде Мирза-ауф райынан лезде қайтып, сабасына түсті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол арада Тұрар да келіп жеткен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Иә, ортақ Мирза-ауф, қалай, қиын болып жатыр ма? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жүдә қиын, ортақ Рысқұлов, жүдә хиямет! Мені бұл тозақтан құтқарыңыз, ортақ Рысқұлов! Азық-түлік басқармасы бес қап арпа ұн, бір түйенің етін берген еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Таусылды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді мені пісіріп жемесе, тегі түк жоқ... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жұмаққа бару үшін әуелі тозақтан өт, Мирза-ауф. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл рахым ісіне өзіңнен басқа лайық ешкім жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал кәне мына әйелді баласымен қабылдап ал да, өзегін жалға. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әсіресе балаға ыхтият бол. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сақта баланы! Кім білген, бір заманда осы бала жақсылығыңды еселеп қайтарар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Құдайдан қайтсын де, ортақ Рысқұлов. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Адамнан жақсылық қайтар деп кеп дәмеленбеймін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл бала өсіп, өрлеп, менің басыма көк тас қояр деймісің... – деп Мирза-ауф баланың сүлдерін арбадан көтеріп алып, дуалдың түбіндегі арпа ұнынан босаған қаптардың үстіне отырғызып қойды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ішкі үйге өзі кіріп, қол бақырмен атала алып келіп, баланың аузына тосты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонда салғырт, самарқау сүйек кенет тіріліп, шидей қолымен көлбақырды қарыса ұстап, тұмсығын сұғып кеп жіберді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мирза-ауф баланың басын бақырдан әрең ажыратты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бірден көп ішуге болмайды, бейшара! Көтере алмай өліп қаласың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Көтере алмайтындай майы кілкіп тұр ма еді? –деп ызалы мысқылмен Тұрар бір түйреп қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл кезде Мирза-ауф қолбақырды әйелдің аузына тосқан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әйелдің көнектей күлкілдек ерні икемге келмей, аталаның бірер қасығын омырауына төгіп алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Анаған, анаған бер деп ишара етті байғұс ана баласын меңзеп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осы кезде екпіні үй жыққандай ойқастап бір топ адам cay ете қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ортасындағы ақ шекпенді, құндыз бөрікті Айбарды Тұрар бірден таныды, басқаларын түстей алмады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ түрлері өрт сөндіргендей түтікпе екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– А-а, Тұраржан, Меркені бүлдіргенің аз еді, енді қасиетті Әулие-Атаға ауыз салдың ба? Бұл киелі шаһар, әулиелер жайлаған мекен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сендей ібіліс арамдамаса керек еді бұл қасиет ордасын! – Айбардың сол көзінің алды ырбаңдап тарта беретін болыпты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ақсақал, Меркені бүлдіріп болып, қасиетті Әулие-Атаға ана алты қарыс азуыңызды салып тұрған өзіңіз емессіз бе? Аузыңызда сәлеміңіз жоқ, бірден қабатын әдетіңіз әлі қалмаған екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тұрар айылын жимай, сескенбей сөйледі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сәлем сенің не теңің, бәтшағар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кісімси қалуың әкеңнің соңынан кетейін деп жүрген жүгермексің ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өлетін бала – молаға қарай жүгіреді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Маған тиісіп нең бар еді? Енді оңбайтын болдың ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлі де болса, тәубеңе кел де, ана Кәрімбай, Төребек деген төбеттеріңе менің мал-мүлкімді талаттыруыңды тоқтат! Естимісің-ей, мұртың өрге шаншылып тұр ғой өзіңнің! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар тікірейген бармақ мұртын саусағымен сипап қойып, мырс етті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ақсақал, үп-үлкен кісісіз, әдептен адасасыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мәмілеге келетін келелі адам бұлай сөйлеспейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал қоқан-лоқыдан қорқатын кісі біз емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ал мәмілеге келгенде былай, көбегім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осы Әулие-Атада менің үш жерде маһазинім бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Меркеде де бар, өзің білесің. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұндағы маһазиндеріме әлгі айтқан Кәрімбай Қошмамбетов, Төребек Исабеков дейтін бірі қазақ, бірі қырғыз, Гурбенко дейтін орысы және бар, міне осылар тиісті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Меркедегі мүлкіме Мақсұт Жылысбаев, Қабылбек Сармолдаев дейтіндер қол салды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Олар да сенің адамдарың. |