Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Құдай» деп тұрғаны табиғат, жаратылыс, болмыс қой Абайдың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бір өзгермесе, бір көз талмаса мына қара кресло қозғалмас еді – бұ да өткінші екен, баспалдақты кең есіктің алдына шығарылды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қала тұрғындары қайдан хабарланып қалғаны белгісіз, большевиктер мен Уақытша үкіметтің айқасы болып жатыр деген сыбыс бірден бірге тарап, кеңсенің алдына қарақұрым халық жиналып қалыпты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Есіктің алдына әуелі дін басылары үлкен креслоны алып шыққанын көріп бәрі аң-таң. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қайсыбірі қызық көреді, қайсыбірі жаңалық күтеді – әйтеуір бәрі де бір ұлы хабарға құлақтарын түрген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар енді бір секунд кешігу ажалмен тең екенін бүкіл жан дүниесімен сезді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мына қалың қауымды көріп ә дегенде сасып та қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұнша адам жиналар деп ойламаған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көше кернеп тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дәл қазір не имам, не поп, яки уақытша үкімет мүшелері сөз бастап жіберсе, совдеп тізгіннен айырылып қалуы мүмкін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақ боран басылып, аспанның жүзі ашылып, түстікте Алатаудың шыңдары жаңа шыққан күннің нұрымен әрбір шоқы аспанға шаншыла шыққан оты жалаудай алаулап тұр екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Терек бұталарын тұтып қалған қар түйдек-түйдегімен жерге түсіп жатыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ағаш екеш ағашқа дейін кеудесін толтыра дем алып, еркін бір керілген сияқты да, содан ақ қар түйдек-түйдегімен ұшып түсіп жатқан сияқты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар осы көріністің бәрін қас-қағым арасында ғана аңғарып, ойланып, сүйсініп жатуға уақыты болмай: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Степан Кнутович, кәне баста! – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақкөз қайда? Соны айт. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бір. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ташкентте кімдермен байланысың бар? Екі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осы екі сұраққа қанағаттанарлық жауап берсең – мүмкін, жазаң жеңілденер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Білесің бе, мен сені бала күннен-ақ жек көретінмін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Несін жасырайын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ табандылығыңа іштей табынатынмын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Табанды болудың да орны бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал табан тірер жерің қалмаған кезде, жазадан құтылудың жолын табу да ақылдылық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Фанатик болу – надандық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал сенің көзің ашық қой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мүмкін, менің сенімен былай бейбіт сөйлесуімнің өзі де сол себепті шығар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Басқа біреу болса... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Офицер өз кеңірдегін ұстап тұрып, үйдің төбесін көрсетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ұқтың ба? Шыдамның да шегі бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сенің сарбаздарыңның біразы баған басында салбырап та қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сарбаздарың тұрмақ, ұраныңа дейін жазаланды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар түсінбей, жалт қарады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сарбаздарың шулап айқайлайтын ұран ше? «Спатай! Спатай!» Солдаттар оның күмбезін атқылады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар мырс етіп күліп жіберді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Өлгендерге де оқ аттық де. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жарайсың, ротмистр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал сен білесің бе оның кім екенін? Сенің бұл масқараңды естісе, ұлы мәртебелі государьдың өзі ашулануы мүмкін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Неменеге ақшия қалдың? Жә, ол өткен тасырдың орта шенінде Ресейге осы өлкенің өз еркімен қосылуын жақтап, патшаға хат жазған адам. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол Черняев отрядымен қол ұстасып, Қоқанға қарсы соғысқан адам. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жеке өзі емес, қалың қол бастап шайқасқан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кадет корпусын бітірдім, генерал-губернатордың оң қолымын дейсің, ал тарихты білмейсің. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сыпатай күмбезін атқызғанын шатақ болған екен, саған жаным ашиды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұныңды білсе... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жә-жә, қорқытпа, – деп келімдәрі жегендей ротмистр тыжырынып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ол Черняев заманы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол кездегі Спатай рөлі дұрыс та шығар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал қазір бүлікшілердің ұранына айналған Спатай – патшаның жауы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мені білім жағынан ақсатпақ болғанша, алдымен логиканы түсініп ал. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сен өзің институт әлі аяқтаған да жоқ көрінесің ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Айтпақшы, Ташкентте сені қалай кездестірмегем? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Кездеспегеніміз жақсы болған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Верныйда көрсеткен қорлығың әлі естен шыққан жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сен кекшілсің, ә? Кекшілдік – ақылдылығының белгісі емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ сенен не ақыл күтуге болады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өлетін бала молаға қарай жүгіреді дегендей, қасарысып отырғаның мынау. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сенерің, сүйенерің жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дәл осы жерде осы тәлкегің! – Кенет ротмистрдің көзі шыны сияқтанып шақшиып кетті де, Тұрардың астындағы табуретканы теуіп кеп жіберді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар шалқалай құлап түсті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Айдауылдар айтақ күткен төбеттердей дүрдиісе қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар артына қайырылып байланған қолдарының шынтағына сүйеніп, ұмтылып-ұмтылып барып, орнынан қайта тұра берген кезде кеңсенің есігі кең ашылды да, сол есікке әрең сыйып Атамырза кіріп келді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– А-а, Айбаров мырза, мархабат. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Таныдыңыз ба, қателеспесем, сіздің «ескі досыңыз» ғой мына тұрған? – деп Аркадий Приходько мысқылдаған болып, Атамырзаға сынай көз тастады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрармен туасы бітіспес жау екенін дәлелдейтін кез осы екенін Атамырза жылдам сезді де: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Иә, «ескі дос» екеніміз рас, ротмистр мырза, – деп Тұрардың, қасына таяп келіп, кенет шықшыты бұлтылдап, дүрдік еріндері бульдог иттің езуіндей салбырап, ұртынан көбік көрініп, бітіктеу көздері тұнжырап кетті де, құлаштап тұрып, тұтқынның бетін ала періп кеп жіберді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар тәлтіректеп барып, жуан үстелге тіреліп барып тоқтады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Атамырза тағы ұмтыла бергенде, ротмистр: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Айбаров! Тым қызбаланбаңыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жұдырық жұмсау сіз бен біздің ісіміз емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аналар да жетеді, – деп босағада тұрған еңгезердей екі солдатты иегімен нұсқады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жәй, ескі есебім бар, – деді Атамырза алғашқы райынан қайтса да, қалшылдаңқырап тұрып. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Есінде ме, Тұрар, мектептің коридорында мұрнымды қанатқаның? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар жәй езу тартып күлді де қойды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жымиған езуінен жылжып қан ата бастаған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сүртіп тастауға қолы қайырулы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Жылама, аузым қанады деме, шие жедім де!» – деген қаһарлы үн құлағына тағы келді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ұпай бұлай теңеспейді ғой, Атамырза. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кегіңді сегіз жыл бойы сақтаған екенсің. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ қайтара алмадың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Менің аузым қанаған жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Атамырза, аяймын сені. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ұялмайсың ба, бала кездегі жеген жұдырықты енді ротмистр мырзаға шағынып айтуға! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Атамырза сөзден тосылып, енді тағы да қолын ала ұмтылайын десе, Приходьконың ескертуінен сескеніп, офицерден көмек күткендей жалына қарап еді, ротмистр оның көмейіне тығылып тұрған тілекті ұқты да, солдаттарға иек қағып, белгі берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тамұқ басталды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– «Көке, шиеге тоятын болдым», – деді Тұрар мекені беймәлім әкесімен ойша сөйлесіп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
* * * |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қабылбек өзінің ұстазының қартайғанын байқады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сақал-шашы бақбақтың басындай үлпілдеп, бұрынғыдан бетер аппақ құдай болып кетіпті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қабылбекті көргеннен сүріне-қабына қарсы жүріп, шәкіртін бауырына басып құшақтады да, оған әйнектің ар жағынан жасаураған көзін қадап: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сойқанның ішінде сен де болдың ба, Қабылбек? – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жоқ, Иван Владимирович, көтеріліс басталардың алдында мені пошта бастық Долгопятов Пішпек пен Верныйға жұмсап жіберген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Верныйдан қайтып Пішпекке келгенде, «жол қауіпті, бүлік шығып жатыр», – деп бізді жүргізбей қойды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Содан тек кеше ғана оралдым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Меркеге жақындағанда көрген сұмдығымды, Иван Владимирович, ауызбен айтып жеткізе алмаймын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Баған бас сайын асылған, атылған адам; жол бойы қан сасиды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Түнімен шошып, ұйықтай алмай шықтым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл не сұмдық Иван Владимирович?! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тарихта талай геноцид болған, бауырым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл соның жаңа түрі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жиырмасыншы ғасырда жетілген түрі. |