Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ адам қаны – су емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол тегін кетпес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Патшаның тағы сықырлай бастады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Соғыстағы жағдай анау. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Миллиондаған адам қырылып жатыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бір жақсылықтың толғағы жеткен сияқты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал мына Меркедегі көтеріліс сол жақсылықты жақындата түседі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сен көрген марқұмдар сол жақсылық үшін құрбан болғандар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жасыма, бауырым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сәтін берсе – төңкеріс жақын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Иван Владимирович, менің сізге асығып келген себебім басқа: жаңа мен конвоймен пристав кеңсесіне кіргізілген Тұрарды көрдім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оны да жазалайтын қауіп бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сірә, сұраққа алып жатыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қалай құтқарамыз? Не амал бар, ағатай? Шынымен айырылып қаламыз ба Тұрардан?! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қабылбектің көзіне жас үйірілгенін көріп, ұстаз оны арқасынан қағып, жұбатқан болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Келген бетте неге айтпайсың? Апырай, асығайық та! Егер бүгін түнге дейін аман болатын болса, сірә құтқарудың сәті түсер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Түрме қарауылдарының ішінде менің таныстарым бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рас, олар бүгін түнде қарауылда тұра ма, тұрмай ма, білмеймін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Үміт етейік. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал сен тез жігіттерді жина. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сезіктеніп қалмасын, абайлаңдар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шоғырланбаңдар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрдалы Тоқбаев, Мақсұт Жылысбаев, Садуақас Жамансартов, Төребек Исабеков... Осылар сенімді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тез жалғас. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Питерден маған ештеңе түскен жоқ па? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ештеңе көре алмадым, Иван Владимирович. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Иә, қазір поштаның кетуі де қиындады ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жарайды, тез жөнел. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мен де кетемін қазір. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қарт ұстаз Қабылбек үйден шығып кеткенше, терезе жаққа барып, көше жақты бақылап тұрды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Бұл да қармаққа ілініп қалмағай!» – деп тіледі ішінен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қабылбек те Тұрар сияқты мұның қолында оқып жүріп-ақ кеңceгe орналасқан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мерке пошта бастығының көмекшісі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Талай жылдан бері Иван Владимирович «Коваль» деген фамилиямен Петербургтен жасырын кітаптар алады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Егер поштада Қабылбек Сармолдаев істемесе, орталықпен байланысу мүмкін емес еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Меркедегі социал-демократтардың шағын үйірмесінде осы Қабылбек те бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өзге шәкірттерден Тұрдалы, Мақсұт, Садуақас... Төребек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұлардың ішінде Тұрдалы мен Төребек қырғыз балалары, Мақсұт пен Садуақас осы меркеліктер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Төребекті алдыңғы күні көрген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оның айтуынша, көтеріліске Тұрардың әкесі Рысқұл да қатысқан дейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көтерілісшілердің ішінде оны көргендер бар дейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Иван Владимирович мұнтаздай киініп, қолына таяғын ұстап, Меркенің орталығына қарай аяндады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Селоның адамдары үйлерінен шықпай, бұғып отырған сияқты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жым-жырт. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тек орталыққа жақындағанда қалың топ көрінді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тараңдар! Тараңдар! – деп айқайлаған дауысты естіп, қарт мұғалім асыға түсті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жұртты кимелеп, әрең дегенде алға ұмтыла бергенде, пристав кеңсесінен шығып келе жатқан тұтқынды көрді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол екенін білсе де, танымай қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұтқынның бет-аузын қан жауып кетіпті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жан-жағы қаптаған мылтықты айдауыл болса да, тұтқынның аяқ-қолына кісен салыныпты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– «Иә, – деді қарт ұстаз ішінен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Герцен айтқан герой осы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Аяқ-қолы кісендеулі болса да, басын биік көтеріп жүру үшін адамда асқан тәкаппар сезім болса керек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мынаны әбден қинаған ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қанша қалжыраса да, аяғын нық басуға тырысады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Басын жоғары ұстауын қарашы! Менің шәкіртім, бауырым Тұрар!». |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кісеннің үні қаттырақ шығып, қанға бөккен халықтың құлағына жетсін дегендей аяғын жерге нық-нық шекіп басады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлгінде сұрақ үстінде оған ротмистр айтты: – «Каторжник әкең қашып кетіпті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жандармерия бүкіл ресейлік розыск жариялады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әкең сындырған кісенді енді сен татасың!» – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қуанғанын білдірместен сонда Тұрар қолындағы кісенді сүйді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол әкесін сүйгені еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өйткені он жыл бойы әкесін бұғаулаған кісен қанша суық болса да, оның он екі мүшесінің бір бөлігіндей болып кетті той. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оны ротмистр түсінбестен: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ә, бәлем, көптен сағынған досыңды сүйіп тұрсың ба? – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Дұрыс айтасың, Аркаша, – деді Тұрар тілі сөйлеуге әрең келіп, күрмеліп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол қаптаған топты қақ жарып келе жатып, қалт тоқтай жаздап, қайтадан жүріп кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қарт ұстазын көріп қалып еді, бірақ оған айдауылдардың назарын аударғысы келмеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ұстазы болар-болмас бас игенін байқады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Иван Владимирович айдауылдардың ішінен үйірме мүшесі чех Иржи Волчекті көріп қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
ҮШІНШІ БӨЛІМ |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дүние бір қисық жол бұраңдаған, |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бақ, тайса, елге дәулет құралмаған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Күніне тоқсан тоғыз бәле көрсең, |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонда да күдер үзбе бір Алладан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
(Рысқұл әні) |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Оян, Тұрар!» |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Менің аласапыран өмірімнің тұтқасы, мені адам етіп caқтап жүрген арманымның алыстағы шырағданы – ұлым Тұрар! Мен Алматы түрмесінің қақпасынан аттап, сенен айырылып қалғалы бері он жылдан асып барады екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осы он жылда қанша ай, қанша күн, қанша сағат бар – менің өмірімнің барлығы сені ойлаумен, сені аңсаумен өтіп кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жоқ, бауырым Тұрар! Бұл он жыл ғана емес шығар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Күні – айға, айы – жылға бергісіз тұтac бір дәуір. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Діндарлар күнде құдайға бес мезгіл құлшылық етіп, намаз оқиды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал менің тәңірім, табынатын, сыйынатын құдіретім – сен болдың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Осында бір либерал тергеуші Семашко деген болған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Соның писарі болып жүрген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бір құрметті болыстың тойында бүлікші Ақкөзге жақтасқан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Да-да! Енді есіме түсе бастады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Міне, күшік! Азуы шыға бастаған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Пристав мырза! Қайдағы Киргизбаев? Ол – Рысқұлов. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өзіңіздің иегіңіздің астында өскен большевик. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жалпы, бұл бүліктің Әулие-Ата уезі бойынша әсіресе Меркеде белең алып кеткеніне не себеп? Осыны ойланып көрдіңіз бе, құрметті пристав? Жо-жоқ, орынбасар... Бұған сіз қандай жауап айтар едіңіз? Большевиктер, социал-демократтар ұя салып алып жүрген жоқ па сіздің участокке? Соларға тиімді де, жайлырақ мекен ғой деймін Мерке? Бұған не дер едіңіз? Ертең жоғарғы жақ сізге осындай сауалдар қойып жүрсе, немен түсіндіресіз? Ашықауыздықтың нышандары жоқ па? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мына жас офицердің өзін тықсыртып бара жатқанына шамданған приставтың орынбасары сол көзі ырбыңдап, мұрты жыбырлап, мойны кительдің жағасына сыймай долырып бара жатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мәртебелі ротмистр мырза! Мен егде тартқан адаммын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Таяуда бандиттердің қолынан қаза болған Сокольский мырзамен бірге Меркеде он жылдан астам уақыт қызмет істедім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ бұл уақыт ішінде мен жоғарғы шен тарапынан ешқандай сөгіс естіген емеспін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сіздің мына күдігіңіз мені қатты жәбірлеп тұр, кешіріңіз, әрине... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ендеше шайтан алсын, қатаңырақ болыңыз, ы-ы... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Теляшкин! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Теляшкин мырза! Ана қолға түскен киргиздарды дереу жазалаңыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірі қалмасын. |